تدوین چارچوب ارزیابی آسیب‌پذیری حوزه آبخیز نسبت به سیل

مقدمهسیلاب‌ها هرساله موجب خسارات مالی و تلفات جانی زیادی در کشور شده و اثرات زیان‌باری بر توسعه پایدار حوزه آبخیز دارد. سیل از نظر فراوانی، در رتبه نخست بلایای طبیعی جهان قرار داد و از این‌رو، مطالعات مربوط به مدیریت سیل بسیار حائز اهمیت است. با عنایت به تغییرات اقلیمی و الگوی بارندگی‌ها در کشور، در سال‌های اخیر مشاهده شده است که علاوه بر تغییر رژیم بارندگی از برف به باران، شدت بارندگی‌ها افزایش یافته و گاهاً کل مقدار بارندگی سالانه یک حوزه آبخیز در دو یا سه رخداد تخلیه شده که با در نظر گرفتن اشباع شدن رطوبت خاک در این شرایط، سیلاب‌های مهیبی شکل می‌گیرند. از سوی دیگر، با توجه به تخریب پوشش گیاهی حوزه‌های آبخیز کشور، شرایط برای ایجاد رواناب سطحی فراهم بوده و در نهایت، احتمال رخداد سیل در اکثر حوزه‌های آبخیز کشور بالا رفته است. یکی از ارکان مدیریت ریسک سیل، توجه به آسیب‌پذیری است که عوامل متعددی را در بر می‌گیرد. هدف از انجام این پژوهش، تدوین یک چارچوب علمی برای ارزیابی وضعیت آسیب‌پذیری نسبت به سیل در حوزه آبخیز زرینه است.  مواد و روش‌هادر این پژوهش، مولفه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی، نهادی و زیرساختی برای تدوین چارچوب ارزیابی آسیب‌پذیری حوزه آبخیز نسبت به سیل در نظر گرفته شد. برای هر یک از مولفه‌های مربوط به آسیب‌پذیری فوق، چند گروه موضوعی تعریف شده که هرکدام متغیرهای مختلفی را شامل شدند. در مولفه آسیب‌پذیری اجتماعی، درصد جمعیت بی‌سواد، درصد جمعیت کودکان و کهنسال، میزان همکاری و مشورت و میزان جمعیت به‌عنوان متغیر انتخاب شدند. از نظر مولفه آسیب‌پذیری اقتصادی، متغیرهای درصد سکونت رهن یا استیجاری، درصد بیکاری، درصد جمعیت فاقد وسیله نقلیه و درصد وابستگی تامین مایحتاج زندگی به خارج محدوده مدنظر قرار گرفتند. متغیرهای مربوط به مولفه آسیب‌پذیری نهادی درصد فاقد مراکز تصمیم‌گیری مانند دهیاری و درصد همکاری با دستگاه‌های اجرایی بودند. همچنین، آسیب‌پذیری زیرساختی براساس متغیرهای درصد واحدهای مسکونی با مقاومت کم، درصد فاقد خط تلفن و همراه، درصد فاقد دسترسی به اینترنت، درصد جاده‌های خاکی و درصد فاقد خانه بهداشت و درمانگاه مورد بررسی قرار گرفت. پس از جمع‌آوی اطلاعات 18 دهستان حوزه آبخیز زرینه از ادارات مربوطه و همچنین، مصاحبه مستقیم با ساکنان حوزه آبخیز، وضعیت آسیب‌پذیری هر دهستان نسبت به سیل، براساس شاخص‌های آسیب‌پذیری اجتماعی، اقتصادی، نهادی و زیرساختی مشخص شد. سپس شاخص آسیب‌پذیری کل برای هر دهستان محاسبه شده و پس از استاندارسازی آن در مقیاس حوزه آبخیز زرینه، به پنچ گروه مختلف خیلی کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد طبقه‌بندی شد. در نهایت، نقشه شاخص آسیب‌پذیری کل حوزه آبخیز زرینه تهیه شد. نتایج و بحثبراساس نتایج به‌دست آمده، دهستان‌های چهل‌چشمه، گلچیدر و اوباتو بیشترین درجه آسیب‌پذیری اجتماعی را کسب نمودند در حالی که کمترین درجه آسیب‌پذیری اجتماعی به دهستان‌های سرا و بوین تعلق یافت. دهستان‌های چهل‌چشمه، اوباتو و گلچیدر از نظر وضعیت اقتصادی، بیشترین آسیب‌پذیری و دهستان‌های میرده و بوین کمترین آسیب‌پذیری را داشتند. از نظر آسیب‌پذیری نهادی، دهستان‌های صاحب،  امام، سرا، ذولفقار و نمشیر کمترین میزان آسیب‌پذیری را داشتند ولی دهستان‌های چهل‌چشمه و اوباتو بیشترین مقدار شاخص آسیب‌پذیری نهادی را نشان دادند. از حیث آسیب‌پذیری زیرساختی، دهستان بوین و نمشیر بهترین وضعیت (کمترین مقدار شاخص آسیب‌پذیری زیرساختی) را داشته و دهستان‌های گلچیدر و چهل‌چشمه بحرانی‌ترین وضعیت را نشان دادند. در نهایت، براساس نقشه شاخص آسیب‌پذیری کل می‌توان بیان نمود که دهستان‌های چهل‌چشمه، گلچیدر و اوباتو آسیب‌پذیرترین بوده و دهستان‌های بوین، نمشیر و ذولفقار کمترین مقدار شاخص آسیب‌پذیری کل را داشتند. نتیجه‌گیریبراساس یافته‌های این پژوهش، چارچوب مبتنی بر وضعیت‌های اجتماعی، اقتصادی، نهادی و زیرساختی امکان تهیه نقشه آسیب‌پذیری حوزه آبخیز نسبت به سیل را فراهم نموده است. متغیرهای مد نظر در محاسبه شاخص آسیب‌پذیری کل به گونه‌ای انتخاب شده که جنبه‌های مختلف را پوشش داده و جمع‌آوری اطلاعات آنها قابل انجام باشد. چارچوب تدوین شده در این پژوهش انعطاف‌پذیر بوده و بسته به شرایط متنوع حوزه‌های آبخیز کشور، امکان درنظر گرفتن دیگر متغیرها فراهم شده است. نقشه آسیب‌پذیری حوزه آبخیز زرینه اطلاعات مفیدی را برای تصمیم‌گیران و مدیران در راستای مدیریت سیل تامین نموده است. بهبود وضعیت بخش‌های مختلف حوزه آبخیز زرینه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق دستگاه‌های اجرایی و متناسب با وضعیت اجتماعی، اقتصادی، نهادی و زیرساختی آنها است.

developing a framework for assessing watershed vulnerability to flooding

extended abstractintroductionfloods cause significant financial losses and loss of life in iran every year and have detrimental effects on the sustainable development of watersheds. in terms of frequency, flood rank first among the world’s natural disasters, and therefore studies related to flood management are very important. considering climate change and rainfall patterns in the country, in recent years, it has been observed that in addition to changing the rainfall regime from snow to rain, rainfall intensity has increased and sometimes the total annual rainfall of a watershed is discharged in two or three events, which, considering the saturation of soil moisture in these conditions, causes severe floods. on the other hand, due to the destruction of vegetation in the country’s watersheds, conditions are available for surface runoff, and ultimately the probability of flooding in most watersheds of the country has increased. one of the pillars of flood risk management is paying attention to vulnerability, which includes several factors. the purpose of this research is to develop a scientific framework for assessing the vulnerability to flooding in the zarrineh watershed. materials and methodsin this research, various components including social, economic, organizational and infrastructural were considered to formulate the framework for assessing the watershed vulnerability to floods. for each of the components related to the above vulnerability, several thematic groups were defined, each of which included different variables. in the social vulnerability component, ‘percentage of illiterate population’, ‘percentage of children’s and older population’, ‘the amount of cooperation and consultation’, and ‘population size’ were selected as variables. in terms of the economic vulnerability component, the variables of ‘percentage of mortgage or rent’, ‘the percentage of unemployment’, ‘percentage of population lacking vehicle’, and ‘percentage of supply dependency to the outside area’ were taken into consideration. the variables related to the component of institutional vulnerability were ‘without decision centers’ and ‘the percentage of cooperation with executive offices’. in addition, infrastructural vulnerability was investigated based on the variables of ‘percentage of residential units with low resistance’, ‘the percentage without telephone and mobile lines’, ‘percentage without internet access’, ‘the percentage of dirt roads’, and ‘percentage without health office’. after collecting the information of 18 villages of zarineh watershed from the relevant departments, as well as direct interviews with the residents of the watershed, the vulnerability of each village to floods was determined based on social, economic, institutional and infrastructure vulnerability indicators. then, the total vulnerability index was calculated for each village and after its standardization at the scale of zarineh watershed, it was classified into five different groups: very low, low, medium, high and very high. finally, the vulnerability index map of the entire zarineh watershed was produced. results and discussionbased on the results, chehelcheshmeh, golchidar and obatu districts have the highest degree of social vulnerability, while the lowest degree of social vulnerability was assigned to sara and boyen districts. in terms of economic situation, chehelcheshmeh, obatu and golchidar districts are the most vulnerable and miradeh and boyen districts are the least vulnerable. in terms of organizational vulnerability, sahib, imam, sera, zolfaghar and namashir districts had the lowest level of vulnerability, but chehelcheshmeh and obatu districts showed the highest vulnerability value. in terms of infrastructural vulnerability, boyen and namashir districts had the best situation (lowest value of infrastructure vulnerability index) and golchidar and chehelcheshmeh districts showed the most critical situation. finally, based on the total vulnerability index map, it can be stated that chehelcheshmeh, golchidar, and obatu districts were the most vulnerable, and boyen, namashir, and zolfaghar districts had the lowest total vulnerability index. conclusionsbased on the findings of this research, the framework based on social, economic, organizational, and infrastructural conditions has made it possible to prepare a flood vulnerability map of the watershed. the variables considered in the calculation of the total vulnerability index are selected in such a way that they cover different aspects and their information can be collected. the framework compiled in this research is flexible and depending on the diverse conditions of the country’s watersheds, it is possible to consider other variables. the vulnerability map of zarineh watershed has provided useful information for decision makers and managers in flood management. improving the condition of different parts of the zarineh watershed requires detailed planning of the executive bodies in accordance with their social, economic, organizational, and infrastructural conditions.