بازشناسی تاثیر کتاب «السمائم» ابن‌جزّار بر مباحث سم‌شناسی در کتاب «التصریف لمن عجز عن التالیف» اثر زهراوی

سم‌شناسی در پزشکی دورۀ اسلامی جایگاهی ویژه داشته و به‌صورت مستقل یا در ضمن مباحث پزشکی و داروشناسی در آثار گوناگون بررسی شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین میزان تاثیر کتاب السمائم ابن‌جزّار (متوفّی 369 ه‍.ق) بر فصل «الدواء السمومی» از التصریف لمن عجز عن التالیف اثر ابوالقاسم زهراوی انجام شده است. کتاب السمائم تا امروز در زمرۀ آثار مفقود به شمار می‌رفت و تنها نقل‌های پراکندۀ ابن‌سمجون (قرن چهارم ه‍.ق)، مروان‌بن‌جناح (متوفّی 515 ه‍.ق) و ابن‌بیطار (متوفّی 646 ه‍.ق) از آن شناخته شده بود. بررسی دقیق منابع نشان داد که نسخۀ خطی اثر موسوم به مکنون السر، نگهداری‌شده در کتابخانۀ دانشگاه ملک سعود (شمارۀ 7348، خط مغربی)، درواقع همان کتاب السمائم ابن‏‌جزّار است. این متن، همانند بسیاری از آثار سم‌شناسی در پزشکی اسلامی، به شرح روش‌های ساخت سموم یا شیوه‌های خوراندن آنها نمی‌پردازد، بلکه با هدف آگاهی‌رسانی عمومی، به معرفی انواع سموم، علائم مسمومیت و راهکارهای درمانی آن اختصاص یافته است. مقایسۀ واژه‌به‌واژۀ نسخۀ موجود کتاب السمائم با فصل «الدواء السمومی» در مقالۀ دوم التصریف نشان‌دهندۀ مشابهت‌های گستردۀ متنی و محتوایی میان آنها است، به‌ گونه‌ای که می‌توان نتیجه گرفت زهراوی در تدوین این بخش بدون ذکر نام ابن‏‌جزّار و کتاب او در موضوع سم به‌طور مستقیم و اساسی از اثر ابن‌‏جزّار بهره گرفته است.

reassessing the influence of ibn al-jazzar's al-samāʾim on the toxicology discussionsin al-tasrīf li-man 'ajiza 'an al-ta'līf by al-zahrāwi

toxicology held a distinguished position in islamic medicine and was examined both independently and within broader medical and pharmacological discussions across various works. the present study aims to clarify the extent of the influence of al-samāʾim by ibn al-jazzar (d. 369 ah) on the chapter entitled al-dawāʾ al-summūmī in al-tasrīf li-man 'ajiza 'an al-ta'līf by abu al-qāsim al-zahrāwī. until recently, al-samāʾim had been considered among the lost works, and it was known only through scattered quotations found in the writings of ibn samajūn (4th century ah), marwan ibn janāh (d. 515 ah), and ibn al-baytār (d. 646 ah). a careful examination of the sources revealed that the manuscript known as maknūn al-sirr, preserved in the king saud university library (no. 7348, maghrebi script), is in fact the same work as al-samāʾim by ibn al-jazzar. like many toxicological works in islamic medicine, this text does not focus on instructions for preparing poisons or methods of administering them; rather, with the aim of general public awareness, it is devoted to introducing various types of poisons, the symptoms of poisoning, and therapeutic approaches. a word-for-word comparison of the extant manuscript of al-samāʾim with the chapter al-dawāʾ al-summūmī in the second article of al-tasrif demonstrates extensive textual and thematic similarities between the two. this strong resemblance indicates that al-zahrāwi, in compiling this section, made direct and substantial use of ibn al-jazzar's work on poisons without explicitly citing either the author or his book.