نیش‌‌گزید‌گی و شیوه‌‌های درمان آن در دورۀ صفویه «مطالعۀ موردی: نیش مار، عقرب و رتیل»

نیش‌گزید‏گی توسط خزندگان و بندپایانی چون مار، عقرب و رتیل از اتفاقات شایعی بود که ایرانیان روزگار صفوی برای رفع عوارض و عواقب مسمومیت ناشی از نیش و زهر آنها از راه‏کارهای مختلفی از جمله تجویز دارو برای درمان توسط حکیمان، استفاده از دستورات پزشکی در کتاب‌های تاریخ پزشکی و طب سنتی و خوددرمانی بر پایۀ طب عوام‌‏الناس حاکم بر فرهنگ عامه بهره می‏‌بردند. شیوۀ تبیین در این پژوهش توصیفی‌‌تحلیلی و روش گردآوردی اطلاعات نیز کتابخانه‏‌ای و مبتنی بر گردآوری داده‌‏ها از طریق فیش‌‏برداری از منابع تاریخی، سفرنامه‌‏های سیاحان و سفرای اروپایی و کتاب‏‌های طبی و پزشکی در ایران عصر صفوی است. یافته‏‌های پژوهش حاکی از آن است که با وجود این‏که حکیمان دورۀ صفویه تقریباً همان شیوه‏‌های اطبّای متقدم را با کمی دخل و تصرف برای درمان نیش‌گزید‏گی این موجودات گزنده و سمّی به کار می‏‌گرفتند، اما عامۀ مردم و ساکنان شهرهایی که به داشتن این جانوران گزنده و سمّی شهره بودند، ضمن اعتقاد به تعویذ و طلسم و حتی استفاده از آن برای مبتلانشدن به نیش این جانوران گزنده، بیشتر به روش‌‏های درمانی مختص به محل زندگی خود یا طب عوام‌‏الناس همچون خوراندن شیر، داخل سبد گذاشتن، بسیار چرخاندن برای قی‌کردن سم، همراه‌‏داشتن سکه‏‌های مسی و گذاشتن آن روی جای گزیده‌شده در مواقع اضطرار برای درمان متکی بودند.

bites and their treatment methods in the safavid period case study: snake, scorpion and tarantula bites

bites from reptiles and arthropods, including snakes, scorpions, and tarantulas, were frequent events. during the safavid era, iranians employed a variety of techniques to alleviate the complications and effects of poisoning resulting from these bites and their venom. these methods included treatment prescriptions from sages, references to medical prescriptions found in historical medical texts, and self-treatment practices rooted in the popular medicine that prevailed in their culture. the method of explanation in this research is descriptive-analytical and the method of data collection is library-based and based on data collection through taking notes from historical sources, travelogues of european travelers and ambassadors, and medical books in iran during the safavid era. the research findings suggest that the sages of the safavid period used almost the same methods as the earlier physicians with slight modifications to address the bites of these poisonous and stinging creatures. however, the general populace and residents of cities that were known for presence of these biting and poisonous animals, despite believing in amulets and charms and even using them to avoid being bitten by these biting animals, relied mostly on treatment methods specific to their area of residence or folk medicine including consumption of milk, placing the animal in a basket, spinning around to vomit out the poison and carrying copper coins to apply to the bitten area in times of emergency for treatment.