بدرالدین محمد قلانسی و تاثیر او بر داروسازی دورۀ اسلامی

بدرالدین محمد‏بن ‌بهرام‏ بن ‌محمد قلانسی سمرقندی، پزشک مشهور ایرانی است که اگرچه پژوهشگرانی چون لوکلر، بروکلمان، کحّاله، زهیربابا (مصحح قرابادین او) و دیگران دربارۀ زمان وفاتش اتفاق‌نظر ندارند، اما شواهد برآمده از تنها اثر باقی‌مانده ‏اش و نیز آثار حکمای پس از او که از آرای او بهره برده ‏اند، مویّد حیات او در سدۀ ششم و هفتم هجری قمری است. قلانسی انگیزۀ خود از نگارش قرابادین را فقدان مآخذی دانسته است که دستورالعمل داروهای مرکب پرکاربرد را با تکیه بر داروهای مفردۀ در دسترس شرح داده باشند. او برای رفع این خلا از منابع معتبر یونانی و دورۀ اسلامی نظیر نوشته ‏های جالینوس، دیوسکوریدس، ثابت‏بن‌قره، علی‏بن‌رَبَّن طبری، رازی، ابوریحان بیرونی و ابن ‏سینا با ذکر نام آنها بهره برده است. قلانسی پس از مقدمه ‏ای تفصیلی دربارۀ زمان و نحوۀ گردآوری و نگهداری داروهای مفرده و روش‌های مختلف آماده ‏سازی آنها، دستور تهیۀ انواع داروهای مرکب را در چهل‏ و‏نه باب شرح داده و نحوۀ استفادۀ آنها را ارائه کرده است. دو باب پایانی این اثر به روش‌های دفع جانوران موذی و خواص برخی داروهای مفرده اختصاص دارد و گاه کاربردهای فراطبیعی و به نوعی جادویی این داروها نیز با ذکر منبع آمده است. قلانسی در طرز تهیه یا مصرف داروهای مرکب نیز نوآوری‌های درخور توجهی دارد که اثر او را از آثار مشابه متمایز می‏ کند. این اثر به فارسی ترجمه شده که نقدهایی بر آن وارد است.

badr al-dīn muhammad al-qalānīsi and his impact on pharmacy in the islamic age

badr al-dīn muhammad ibn bahrām ibn muhammad al-qalānīsi al-samarqandi was a famous iranian physician. despite dispute among scholars, including leclerc, brockelmann, kahhāla, zahir al-baba (the editor of qalānīsi's qarabadin), lived in the 6th-7th century a.h. based on facts found in his only available book qarābāḍīn; and literature of descendant physicians who used or quoted his ideas. as he stated, lack of sources with clear manual of preparing and using compound medicines, encouraged al-qalānisī, to write his book using reputative greek and islamic references like works of galen, dioscorides, thābit ibn qurra, ali ibn sahl rabban al-ṭabari, rhazes, al-bīrūnī, avicenna while mentioning them by abbreviations. following a noteworthy introduction about simple drugs, he has explained how to prepare, preserve and use compound drugs, in forty-nine chapters. the main subject of two last chapters is how to get rid of vermins, and some supernatural or magical uses of simple medicines, with citation of references. al-qalānīsi has noteworthy innovations in preparation and using compound medicines that individuates his work. his book has recently been translated into persian but there are some criticisms on it.