تقابل رازی و ابن‌‌‌سینا در نظریۀ حرکت و انعکاس آن در رویکرد پزشکی

ابن‌سینا و محمدبن‌زکریای رازی هر دو از بزرگ‌ترین پزشکان صاحب‌سبک عصر طلایی علم در جهان اسلام به‌شمار می‏‌روند. علی‏رغم پیروی تقریبی هر دوی آنها از طب جالینوسی و اخلاطی، شاهد اختلاف‏‏‌نظر در روش‌‏ها و نظریات این دو هستیم. به‌طور کلّی، این نظر پذیرفته ‌شده که محمّدبن‏‌زکریای رازی بهای بیشتری به تجربه داده و متقابلاً ابن‏‌سینا به روش‌‏های نظری روی آورده است. حال آنکه هر دو پزشک چون سلف خود جالینوس، علاوه بر پزشک‌بودن، فیلسوف نیز بوده‌‏اند. هدف این مقاله، روشن‌شدن منشا اختلاف روش این دو در ارتباط با فلسفۀ طبیعی‏شان است. در این مقاله با رویکردی تحلیلی متن‌محور، بنیان نظری فلسفۀ طبیعی آنها با استفاده از منابع موجود یعنی کتب و رسایلشان در طبیعیات تحلیل شده و سپس امکان درستی فرضیۀ برداشت‌شده از متون طبیعیات آنها در کتب پزشکی‌شان بررسی می‌گردد. با توجه به اینکه رازی در فلسفۀ طبیعی، پیرو نظریۀ اتم‌‏گرایانه بوده است، این دیدگاه به طرد غایت‏‌انگاری و ذات‌‏گرایی در فهم طبیعت می‏انجامد. درنتیجۀ این رویکرد، در تحلیل مسائل طبیعی، کمتر به متافیزیک و بیشتر به تجربه‏‌گرایی روی آورده است. این روند برخلاف دیدگاه ابن‏سینا است که با باور به حرکت پیوسته و نظریۀ صورت و ماده، نگرشی ذات‌گرایانه و غایت‏‌مدار را در طبیعت دنبال کرده که در پی آن، او به تحلیل متافیزیکی در کاوش مسائل طبیعی سوق ‏داده شده است. در نهایت اختلاف روش این‌دو در نگارش کتب پزشکی نشئت‌گرفته از فلسفۀ طبیعی متفاوت این دو و نگاه متفاوتشان به مبادی طبیعیات است.

the contrasting views of rhazes and avicenna on motion theory and its reflection on their medical approaches

avicenna and rhazes are two significant initiative physicians in the golden age of the islamic period. although both are raised from the galenic tradition، we see the controversy and their different methods. generally، it is said that rhazes valued experiences، while avicenna rather more theoretical approaches. nonetheless، both physicians likewise their pioneer، galen، were also philosophers. in this paper، i aim to clarify that their contrasting views are due to their different natural philosophy. in this paper، i investigate the basis of their ideas in natural philosophy، according to the existent sources (i. e. their books and treatises)، in an analytical approach. and then، in their medical texts، i examine the hypothesis derived from their natural philosophy books. as rhazes was an atomist in natural philosophy، this view rejects determinism and essentialism in physics. as a result of this approach، the analysis of questions of nature turned less to metaphysics and more to empiricism. this view contrasts with avicenna، who believed in continuism and hylomorphism and consequently he had an essentialist and teleologist view of nature. these led him to metaphysical analysis in the exploration of natural phenomena. i show that their different methods of writing medical books originate from their different natural philosophies and views on the principles of nature.