مطالعۀ اتنوبوتانی گیاهان دارویی موثر بر سنگ کلیه: مطالعۀ موردی شهرستان ایلام، استان ایلام، ایران

سابقه و هدف: اطلاعات مربوط به استفاده از گیاهان دارویی در طول سالیان متمادی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و شاخۀ مهمی به نام اتنوبوتانی یا گیاه‌‏مردم‌نگاری را به‏‌وجود آورده است. با توجه به اهمیت این موضوع، تاکنون پژوهشی به‌منظور بررسی اتنوبوتانی گیاهان دارویی مردمان بومی حوزۀ شهرستان ایلام برای شناسایی گیاهان دارویی موثر بر سنگ کلیه انجام نشده است.مواد و روش‌‏ها: مطالعۀ حاضر، مطالعۀ اتنوبوتانیکال مقطعی بین فروردین 1402 تا آبان‌ماه 1402 در شهر ایلام می‌باشد. جمع‌آوری اطلاعات درمانی سنتی در مورد گیاهان موثر بر سنگ کلیه (کلیه‌درد) توسط پرسش‌نامۀ اتنوبوتانیکال انجام شد و فرد پرسشگر، فرایند مصاحبه را با مراجعه به تک‌تک عطاری‌های سطح شهر ایلام انجام داد. برای تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها، از شاخص‌هایی نظیر شاخص گزارش استفاده (ur) و شاخص کمّی فراوانی نسبی ثبت (rfc) برای به‏‌دست‌آوردن اطلاعات کمّی استفاده شد.یافته‌‏ها: براساس نتایج به‌دست‌آمده 52 درصد شرکت‌کنندگان در مطالعه، از عطاران مرد و 48 درصد نیز از عطاران زن بودند. همچنین 60 درصد عطاران دارای مدرک کارشناسی و 60 درصد آنها کردزبان بودند. در شهر ایلام، 16 گونۀ گیاهی از 14 خانوادۀ گیاهی برای درمان درد کلیۀ ناشی از سنگ کلیه استفاده می‌شود. گیاهان دارویی یونجه، ذرت، خارشتر ایرانی، خارخاسک، ختمی سه‌رنگ، تنگرس، ازگیل ژاپنی، کنگر تماشایی، آوندول، سیاه‌دانه، هندوانۀ ابوجهل، مورتلخ، پیچک صحرایی، دم‌اسب پرشاخه، بومادران، آلبالوی دانه‌ریز، کاسنی، انجیر و گل میمونی بیابانی ازجمله مهم‌ترین گیاهان دارویی هستند که در دانش اتنوبوتانی شهر ایلام برای درمان سنگ کلیه استفاده می‌شوند.نتیجه‌گیری: اطلاعات حاصل از این تحقیق، علاوه بر زنده‌‏نگه‌داشتن دانش قومی منطقه در زمینۀ گیاهان دارویی، می‌تواند راهگشای تحقیقات جدید در زمینۀ درمان سنگ کلیه با استفاده از گیاهان دارویی مورداشاره و تولید داروهای گیاهی موثر و ایمن برای سنگ کلیه باشد.

ethnobotanical study of medicinal plants effective on kidney stones: a case study of ilam city, ilam province, iran

background and purpose: information related to the use of medicinal plants has been passed down from one generation to another for many years, leading to the establishment of an important field called ethnobotany or herbal ethnography. to date, no research has been conducted to investigate the ethnobotanical medicinal plants of the indigenous people of ilam to identify medicinal plants effective on kidney stones. materials and methods: the current study is a cross-sectional ethnobotanical study between april 2023 and november 2023 in ilam city. collection of traditional therapeutic information about plants effective on kidney stones (kidney pain) was conducted through an ethnobotanical questionnaire. the individual conducting the inquiry personally carried out interviews by visiting each and every herbal store (attari) in the city of ilam. to analyze the data obtained from the interviews, indicators such as the usage report index (ur) and the quantitative index of the relative frequency of registration (rfc) were used to obtain quantitative information.results: according to the results, 52% of the participants in the study were male herbalistsand 48% were female. approximately, 60% of the herbalists had a bachelor’s degree, and 60% were kurds. in ilam city, 16 plant species from 14 plant families are used to treat kidney pain caused by kidney stones. alfalfa, corn, iranian scurvy, prickly pear, three-color marshmallow, tangerine, japanese parsnip, spectacular artichoke, andole, black seed, abu jahl watermelon, murtlekh, desert ivy, two branched horses, yarrow, small-seeded cherry, chicory, fig and desert monkey flower is one of the most important medicinal plants that are used in the ethnobotany of ilam city to treat kidney stones. conclusion: the findings derived from this research not only preserve the ethnic knowledge related to medicinal plants in the region but also open avenues for further studies aimed at treating kidney stones with these identified plants, potentially leading to the development of effective and safe herbal remedies for this condition.