مطالعه و تصحیح نسخۀ «رساله‌ای در دفع وبا» از میرزا اَبوالحسن‌خان دکتر (معتمدالسلطان)

نسخۀ «رساله‌ای در دفع وبا» از ابوالحسن‌خانِ بهرامی (تفرشی)، پسر عبدالوهاب‌خان تفرشی مشهور به میرزا ابوالحسن‌خان دکتر (معتمدالسلطان) (1261 تا 1332 ه‏ق/1845 تا 1914 م)، از پزشکان طب سنّتی و طب مدرن در دورۀ قاجار (1210 تا 1344 ه‏ق) است. این نسخۀ چاپ خطی منحصربه‌فرد و به زبان فارسی در کتابخانۀ نسخه‌های خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی با شماره نسخۀ 1026 نگهداری می‏شود. این پژوهش به شیوۀ تحلیلی‌‌انتقادی و با روش کتابخانه‌ای‌‌اسنادی انجام شده ‌است و بعد از بازخوانی و تصحیح نسخۀ «رساله‌ای در دفع وبا» به‌منظور رسیدن به اهداف پژوهش، اطلاعات جمع‌آوری‌شده تجزیه و تحلیل شد. محتوای رساله در دو باب نوشته شده است؛ ابتدا این رسالۀ طبی به طبیعت مرض وبا و دستور محافظت اشخاص از آن توجه دارد و دوم به تفصیل مرض وبا و علاج بیماری پرداخته است. در این پژوهش ابتدا در مقدمه به تاریخچۀ مختصری از شیوع وبا در دورۀ قاجار و علتی که نگارنده، دکتر ابوالحسن‌خانِ بهرامی (تفرشی)، بیان کرده و درنهایت به تصحیح علمی و ادبی نسخۀ «رساله‌ای در دفع وبا» می‌پردازیم.

studying and correcting the version of risalah dar dafʻi vaba (cholera) by doctor mirza abu'l hassan khan (mu'tamid al-sultan)

the copy of the treatise risalah dar dafʻi vaba (cholera) by abu’l hassan khan bahrami (tafreshi), son of abdul-wahab khan tafreshi, known as doctor mirza abu’l hassan khan (mu’tamid al-sultan) (1845 to 1914 ad), one of the doctors of traditional and modern medicine in the qajar period (1794 to 1925 ad). this is a unique manuscript in persian language that remains in the library of manuscripts of the islamic parliament library with the version number 1026. this research was carried out using an analytical-critical approach and employed a library-document methodology. after re-reading and correcting the manuscript of risalah dar dafʻi vaba (cholera) in order to achieve the goals of the research, the collected information was analysed. the content of the treatise is written in two chapters. first, this medical treatise focuses on the nature of cholera and orders to safeguard individuals from infection. in this research, we will initially examine in the introduction, a brief history of the outbreak of cholera in the qajar period and the cause, which was discussed by doctor abu’l hassan khan bahrami (tafreshi). finally, we will deal with the scientific and literary correction of the risalah dar dafʻi vaba (cholera) manuscript.