تاملی بر مفهوم محوضت عناصر اربعه در طبیعیات دورۀ اسلامی و بررسی تاثیر آن بر عناصر جدول تناوبی در علم شیمی

عناصر اربعه یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم طبیعیات دورۀ اسلامی هستند. تصور رایج در مورد عناصر اربعه آن است که با کشف جدول مندلیف نظریۀ عناصر اربعه کنار رفت و تصور شد آنچه قدما از آن به‌عنوان عنصر یاد می‌کردند عنصر نیستند، بلکه مرکّب‌ هستند. بررسی نظرات حکما در باب عناصر نشان می‌دهد که آب، هوا، آتش و خاک محسوسی که با چشم دیده می‌شوند، عنصر نیستند، بلکه مرکّب‌اند. بر همین اساس، هدف از پژوهش حاضر بررسی حالت عنصریِ عناصر اربعه در تناظر با عناصر جدول تناوبی است. از این‌رو، این مقاله به یکی از پرسش‌های اساسی در مورد عناصر اربعه می‌پردازد و آن این‌ است که حالت عنصری عناصر اربعه، که از آن به بسایط یا محوضت عناصر یاد می‌شود، چیست و چرا اشیای محسوس اطراف ما عنصر نیستند. پژوهش حاضر از نظر نوع، توصیفی‌‌تحلیلی، به لحاظ هدف، بنیادی و براساس روش، اسنادی بوده و گردآوری اطلاعات از طریق مراجعه به منابع درجه‌اول کتابخانه‌ای انجام شده است. نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش نشان می‌دهد آنچه مشاهده می‌شود، حالت محض عناصر اربعه نبوده و عنصر باید شفاف باشد. بر این مبنا نه‌تنها خاک، بلکه آتشِ قابل‌رویت نیز عنصر نیست. همچنین مقصود طبیعی‌دانان دورۀ اسلامی از مفهوم «عنصر» با آنچه امروز تحت عنوان عنصر شناخته می‌شود، متفاوت است، از این‌رو بین مفهوم عنصر (element) در جدول تناوبی و عناصر اربعه اشتراک لفظی وجود دارد و مقصود این دو، یکی نیست. 

a reflection on the concept of the transmission of four elements in the physics of the islamic period and its impact on the elements of the periodic table in chemistry

the four elements (arkan-e arba’e) are one of the most fundamental concepts of nature in the islamic period. the common idea about four elements is that with the discovery of mendeleev’s table, the theory of four elements was abandoned and it was thought that what they used to refer to as elements are not elements, but compounds. examining the opinions of philosophers about the elements shows that water, air, fire and tangible earth that can be seen by examination are not elements, but compounds. accordingly, the purpose of the current research is to investigate the elemental state of the four elements in correspondence with the elements of the periodic table. therefore, this article deals with one of the basic questions about the elements, being what is the elemental state of the four elements, which is referred to as the elements, and why the tangible objects around us are not elements. the current research is descriptive-analytical in terms of type, fundamental in terms of purpose, and documentary in terms of method, and the information has been collected by referring to primary library sources. the results obtained from this research show that what is observed is not the pure state of the four elements and the element must be transparent; on this basis, not only earth, but also visible fire is not an element. also, the meaning of the concept of element by the naturalists of the islamic period is different from what is known as element today, hence there is a verbal similarity between the concept of element in the periodic table and the four elements and the meaning of these two, and they are not one.