زمینه های جامعه شناختی استبداد و ارتباط آن با ساخت قدرت در ایران عهد ناصری بر اساس نظریه ساختاربندی آنتونی گیدنز

یکی از مباحثی که سده هاست فکر بسیاری از اندیشمندان را به خود مشغول کرده استبداد و راه های مبارزه با آن است. اساساً استبداد با قدرت مطلقه شاه و سلطان شناخته می شود، قدرتی که هیچ حدومرزی و محدودیتی برای خود قائل نیست و ایستایی و سکون و ارعاب بر جامعه حاکم می شود. عرصه متحول قدرت در ایران همواره با برآیند و تلاقی منازعه و مصالحه طبقات قدرتمند اجتماعی رقم خورده است. با این وجود دوره قاجار از نظمی خودجوش با محوریت نیروهای اجتماعی-سیاسی و دولت برخوردار بود. در این مقاله نگارنده درصدد است که با روش تبیینی و علّی و از منظر جامعه شناسی تاریخی، زمینه های استبداد در ساخت قدرت طبقاتی-اجتماعی جامعه ایران عصر ناصری را، در قالب تحرکات و کنش های جمعی، تبیین و تحلیل نموده و با کاربست الگوی تلفیقی ساختاربندی آنتونی گیدنز، پدیده استبداد را از دوران ناصری تا پیش از جنبش تنباکو در ایرانپی گیری نماید؛ بنابراین با استفاده از دیالکتیک کنش و ساختار و نسبت آن ها با عملکرد عاملان اجتماعی تاثیرگذار از موقعیت های اجتماعی خویشتن، می توانیم علت بنیادین ساختار استبدادی را از دوران ناصری تا پیش از جنبش تنباکو، در ساختارهای شکل گرفته در بطن وقایع و حوادث را در این دوران پی گیری، تبیین و تحلیل نماییم. یافته های پژوهش نشان می دهد که استبداد از رفتار دولت به تنهایی برنمی آید بلکه ریشه درروابط پیچیده ای میان ساختار قدرت در جامعه شکل می گرفت؛ بنابراین، در این دوران، از نظمی خودجوش برخوردار بود که پادشاه در راس آن قرار داشت و وظیفه اصلی او موازنه میان مراکز قدرت بود. در سطوح میانی نیز، حکمرانان محلی، سران قبایل و روحانیون و تجار قرار داشتند؛ که رابطه آنان با دولت بر اساس مصالحه و منازعه بود؛ اما روحانیون، ایلات و دربار، سه ضلع مثلث قدرت در جامعه ایران بوده اند. از این جهت استبداد در گستره ای از قدرت پخش و منتشر و سرایت یافته بود. از این رو، استبداد ایرانی بر خلاف آن چه معمولاً تصور می شود، مختص به شخص شاه نبود، شاه در واقع خود بخشی از ساختار قدرت موجود بود؛ بنابراین با در نظر گرفتن عملکرد عاملان اجتماعی تاثیرگذار می توانیم علت بنیادین ساختار استبدادی و بازتولید آن را در ایندوران تحلیل و ارزیابی نماییم.

the sociological contexts of tyranny and its relationship with the construction of power in the nasrid era (from the beginning of the reign to before the tobacco movement in iran) based on anthony giddens' theory of structuring

one of the topics that has occupied the minds of many thinkers for centuries is tyranny and the ways to fight it. basically, tyranny is known as the absolute power of the king and sultan, a power that does not impose any limits and restrictions on itself, and stability and intimidation dominates the society. the changing field of power in iran has always been determined by the outcome and intersection of conflicts and compromises of powerful social classes. however, the qajar period had a self sustaining order centered on socio political forces and the government. in this article, the author intends to explain and analyze the grounds of tyranny in the construction of class social power in nasrid era iranian society, in the form of collective movements and actions, with the explanatory and causal method and from the perspective of historical sociology. anthony giddens' integrated model of structuring traces the phenomenon of tyranny from the nasrid period to before the tobacco movement in iran. therefore, by using the dialectic of action and structure and their relationship with the performance of influential social agents from their own social situations, we can find the fundamental cause of the authoritarian structure from the nasser era to before the tobacco movement, in the structures formed in the heart of events and incidents. this is the time to follow, explain and analyze.