تنوع ملکولی جایگاه‌های ریزماهواره‌ای و تجزیه ساختار جمعیت در توده‌های وحشی و بومی گندم نان و ماکارونی

گندم یکی از سه غذای اصلی جمعیت جهان محسوب می‌شود و گام اولیه برای موفقیت در برنامه‌های اصلاحی آن، شناسایی و برآورد تنوع ژنتیکی در خویشاوندان وحشی و بومی این گیاه می‌باشد. استفاده از آغازگر‌های ریزماهواره، روشی دقیق و ساده برای شناسایی تنوع و قرابت ژنتیکی ارقام و خویشاوندان وحشی و بومی گندم است. براین اساس، مطالعه حاضر با هدف ارزیابی تنوع ژنتیکی و بررسی روابط فیلوژنتیکی مابین 69 توده‌ نواحی مختلف ایران متعلق به چهار گونه triticum aestivum، t. boeoticum‌، t. durum و t. urartu با استفاده از نشانگر‌های ریزماهواره‌ای صورت گرفت. برای این منظور از 23 جفت آغازگر ریزماهواره استفاده شد و در مجموع 57 آلل چندشکل با میانگین 3.166 آلل به ازای هر جایگاه ریزماهواره تکتیر شد. فاصله ژنتیکی بین توده‌های گونه‌ها با نشانگرهای مورد بررسی، دارای دامنه تغییرات بین 0.08 تا 0.885 بود که کمترین میزان آن، بین توده‌های t. boeoticum و t. urartu و بیشترین میزان آن بین توده‌های t. aestivum و t. boeoticum مشاهده شد. بیشترین میزان تنوع ژنی نی و شاخص اطلاعاتی شانون به‌ترتیب برابر 0.12 و 0.188 به جمعیت t. urartu تعلق داشت. دندروگرام حاصل از تجزیه خوشه‌ای با الگوریتم neighbour joining، توده‌ها را به چهار گروه اصلی تقسیم کرد و در گروه‌بندی حاصل تمامی توده‌های t. aestivum در یک گروه قرار گرفتند. تجزیه به مختصات اصلی (pcoa) از طریق نمایش دوبعدی تفکیک توده‌ها براساس دو مولفه اول، گروه‌بندی حاصل از تجزیه خوشه‌ای را تایید نمود. با تجزیه ساختار جمعیت 69 توده مورد مطالعه در سه زیرجمعیت قرار گرفتند به‌طوری که توده‌های دو گونه t. boeoticum و t. urartu با بیشترین شباهت و اختلاط ژنتیکی در یک زیرجمعیت واقع شدند. نتایج این تحقیق نشان داد که نشانگر‌های ریزماهواره‌ای، علاوه بر قابلیت اتصال و تکثیر در هر چهار گونه، از قدرت تمایز خوبی جهت بررسی تنوع ژنتیکی توده‌های مورد مطالعه برخوردار بودند. 

microsatellite-based molecular diversity and population structure analysis in wild and native bread and durum wheat accessions

wheat is one of the world’s most important staple crops, and the foundation of effective breeding programs lies in identifying and characterizing genetic diversity within wild relatives and landraces. microsatellite markers offer a reliable and precise approach for assessing genetic relationships and diversity among wheat accessions. this study aimed to evaluate genetic diversity and phylogenetic relationships among 69 accessions collected from different regions of iran, representing triticum aestivum, t. boeoticum, t. durum, and t. urartu. a total of 23 ssr primers were used, yielding 57 polymorphic alleles with an average of 3.17 alleles per locus. genetic distances ranged from 0.08 to 0.885, with the lowest observed between t. boeoticum and t. urartu, and the highest between t. aestivum and t. boeoticum. the maximum nei’s genetic diversity (h = 0.12) and shannon’s information index (i = 0.188) were recorded in t. urartu accessions. cluster analysis using the neighbor-joining method grouped the accessions into four major clusters, with all t. aestivum accessions grouped together. principal coordinate analysis (pcoa) confirmed the clustering results. population structure analysis divided the 69 accessions into three subpopulations. accessions of t. boeoticum and t. urartu, which exhibited the greatest genetic similarity and admixture, were grouped into the same subpopulation. the results demonstrated that ssr markers are effective tools for distinguishing wheat species and for assessing genetic diversity among accessions. this information is vital for the conservation and utilization of wheat genetic resources in breeding programs.