تحلیل مورفولوژی کالبدی بازار در بستر درون‌مایه‌های معماری ایرانی: مرور نظام‌مند و ترسیم شبکۀ مفهومی با نرم‌افزار vosviewer

بیان مسئله: بازارهای سنتی ایران به‌عنوان فضاهایی باارزش‌های فرهنگی و معماری بومی، نقش مهمی در شکل‌دهی به منظر کالبدی شهرهای تاریخی ایفا می‌کنند. بااین‌حال، در مطالعات معماری و ارتقای کیفیت منظر شهری، به ظرفیت‌های کالبدی و درون‌مایه‌های معماری ایرانی در بازارها کمتر توجه شده است.این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه ساختار فضایی و عناصر معماری بازارهای سنتی بازتاب‌دهندۀ مفاهیم فرهنگی و هویتی معماری ایرانی هستند و چه نقشی در حفظ و ارتقای کیفیت منظر شهری ایفا می‌کنند.هدف پژوهش: هدف از این پژوهش ارائۀ بخشی از نتایج مطالعات در زمینۀ شناخت مورفولوژی کالبدی بازارها با تاکید بر درون‌مایه‌های معماری ایرانی است.روش پژوهش: در این راستا، با استفاده از چک‌لیست 27 گزینه‌ای پریزما، داده‌ها از پایگاه‌های علمی معتبر داخلی و خارجی (wos، مگیران و گنج) جمع‌آوری و غربالگری شدند تا مستندات مرتبط با مورفولوژی کالبدی بازارها شناسایی شوند. پس از حذف منابع نامرتبط و محدودسازی موضوعی، 170 منبع خارجی محدود به دورۀ زمانی2010 تا 2025 و 488 منبع داخلی مربوط به سال‌های 1390 تا 1404 برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. سپس داده‌ها با نرم‌افزار vosviewer تحلیل موضوعی شدند تا شبکه‌های علمی و عبارات کلیدی حوزۀ پژوهش به تصویر کشیده شود.نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در پانزده سال گذشته، انتشار پژوهش‌ها در حوزۀ مورفولوژی کالبدی بازارها روندی افزایشی داشته است و کشور ایران بیشترین سهم را در مستندات خارجی دارد، درحالی‌که در منابع داخلی، شهر تهران پیشتاز است. همچنین، سه مفهوم اصلی «فرم بازار»، «مورفولوژی معماری» و «طراحی شهری» در این حوزه شناسایی و کلیدواژه‌های مرتبط با هرکدام تحلیل شدند. درنهایت، بر ارتقای کیفیت فضایی بازارها از منظر معماری و طراحی شهری به‌عنوان راهکاری موثر برای بهبود کیفیت منظر شهری و حفظ هویت فرهنگی تاکید شد.

a morphological analysis of the physical structure of the bazaar based on iranian architectural themes: a systematic review and conceptual network mapping using vosviewer software

problem statement: ritual problem statement: traditional iranian bazaars, as spaces rich in cultural and vernacular architectural values, play a significant role in shaping the physical landscape of historical cities. however, in architectural studies and efforts to enhance urban landscape quality, the spatial capacities and intrinsic architectural themes of iranian bazaars have received limited attention. this study seeks to answer the question of how the spatial structure and architectural elements of traditional bazaars reflect the cultural and identity-based concepts of iranian architecture and what role they play in preserving and enhancing the quality of the urban landscape.research objective: the purpose of this research is to present part of the findings related to understanding the morphological structure of bazaars, with an emphasis on the underlying themes of iranian architecture.research method: in this regard, using the 27-item prisma checklist, data were collected and screened from reputable iranian and international scientific databases (wos, magiran, and ganj) to identify relevant documents on the physical morphology of bazaars. after removing unrelated sources and applying thematic limitations, 170 international sources (from 2010 to 2025) and 488 iranian sources (from 2011 to 2025) were selected for final analysis. the data were then analyzed thematically using vosviewer software to visualize the scientific networks and key terms within the research domain.conclusion: the findings reveal that, over the past fifteen years, research publications on the physical morphology of bazaars have shown an increasing trend, with iran having the largest share among international studies, while tehran leads among iranian research sources. moreover, three core concepts, bazaar form, architectural morphology, and urban design, were identified, and the keywords associated with each were analyzed. ultimately, the enhancement of the spatial quality of bazaars, from both architectural and urban design perspectives, was emphasized as an effective approach to improving urban landscape quality and preserving cultural identity.