بررسی سنت نمونه‌برداری در نگارگری ایرانی - اسلامی بر پایۀ‌ نگاره‌های «جوان زانوزده»

بیان مسئله: در سنت نگارگری ایرانی، نمونه‌برداری از آثار شاخص استادان نه‌تنها شیوه‌ای رایج، بلکه ابزاری برای انتقال سبک و تداوم مکاتب‌ هنری بوده است. یکی از نمونه‌های برجسته، کهن‌الگوی موسوم به «جوان زانوزده» است که هنرمندان ادوار مختلف از دورۀ صفویان تاکنون بارها از آن به‌صورت خلاقانه نمونه‌برداری کرده‌اند. این پژوهش به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که نمونه‌برداری‌های انجام‌شده از آثار شاخص، چگونه در سنت نگارگری ایرانی - اسلامی قابل تفسیرند؟هدف پژوهش: این پژوهش در پی آن است با بررسی نمونه‌‌های بازتولیدشدۀ کهن‌الگوی موسوم به «جوان زانوزده» و تحلیل جایگاه آنها در سنت نمونه‌برداری در نگارگری، به علل تقلیدهای انجام‌شده در سنت نگارگری ایرانی - اسلامی دست یابد.روش پژوهش: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است. بدین منظور ابتدا نسخه‌های نمونه‌برداری‌شده، شناسایی، گردآوری و سپس براساس مقایسۀ سبک‌شناختی و محتوایی تحلیل شده‌اند. جمع‌آوری داده‌ها براساس شیوه‌های اسنادی و کتابخانه‌ای است. نتیجه‌گیری: بررسی نگاره‌های «جوان زانوزده» نشان می‌دهد که نمونه‌برداری در سنت نگارگری ایرانی - اسلامی، برخلاف برداشت‌های رایج در نظریه‌های هنر مدرن غربی، صرفاً بازتولید کورکورانۀ آثار پیشینیان نبوده، بلکه فرایندی میان ذهنی، خلاقانه و آموزشی میان هنرمند، استاد و سنت هنری محسوب می‌شده است. نسخه‌های نمونه‌برداری‌شده نه‌تنها محصول نهایی، بلکه محملی برای بازخوانی، بازآفرینی و تفسیر عناصر بصری و معنایی هستند و امکان انتقال سبک‌ها، مکتب‌ها و مفاهیم زیبایی‌شناسانه را فراهم می‌آوردند. هر نسخه با حفظ ساختار اصلی، با تغییرات جزئی در ترکیب‌بندی، رنگ و تزیینات، نشانگر خلاقیت هنرمند و تعامل پویا با سنت پیشین است و بیانگر نقش کارگاه‌ها به‌عنوان مراکز آموزش و ارتقای مهارت‌های هنری است.

an examination of the tradition of model re-creation in iranian-islamic painting based on the miniatures of the kneeling youth

problem statement: in the iranian-islamic painting tradition, re-creating the masterpieces of renowned masters was a widespread practice that enabled the transmission of style and the continuity of artistic schools. among the most remarkable examples is the archetype the kneeling youth, which artists have recreated creatively from the safavid period to the present. this study explores how such re-creations of canonical works can be understood within the tradition of model re-creation in iranian-islamic painting.research objective: this research aims to investigate the re-created versions of the archetype the kneeling youth and to analyse their position within the tradition of model re-creation in iranian-islamic painting. the ultimate goal is to uncover the aesthetic, pedagogical, and conceptual reasons underlying this sustained artistic practice.research method: the study employs a descriptive–analytical approach. re-created versions of the archetype are identified, documented, and examined through stylistic and thematic comparisons. data are collected through documentary and library-based sources.conclusion: the examination of the kneeling youth miniatures demonstrates that model re-creation in the iranian-islamic painting tradition, contrary to interpretations derived from modern western art theory, was not a mere mechanical repetition of earlier works. instead, it represented a creative, dialogical, and pedagogical process involving continuous interaction between the artist, the master, and the artistic tradition. these re-creations functioned as dynamic vehicles for reinterpretation and renewal, facilitating the transmission of visual styles, aesthetic values, and symbolic meanings. while maintaining the essential compositional framework, each version introduced subtle innovations in colour, design, and ornamentation, reflecting the artist's creativity and intellectual engagement with inherited forms. this tradition emphasises the role of artistic workshops as centres of education, experimentation, and the refinement of creative expression within iranian-islamic art.