بازاندیشی مسئلۀ طاق عرضی ارگ علی‌شاه تبریز

بیان مسئله: ارگ علی‏شاه تنها بازماندۀ مجموعۀ مسجد تاج‌‏الدین علی‏شاه تبریزی است. اگرچه مشاهدات حمدا... مستوفی و نقاشی‌های مطراقچی و گرلو از مسجد علی‌شاه بر وجود طاق عرضی آجری دلالت دارند اما رهیافت غیرتاریخی به معماری، آن را یک سازۀ صفوی بدون طاق‌ معرفی کرده که از نظر محاسبات فنی، دیوارهای صندوقه‌چینی شدۀ طرفین آن هرگز نمی‌توانند بار طاق‌ را تحمل کنند؛ اما این ادعا در حالی طرح شده است که در کاوش سال 1350ش آوار طاق آجری که حمدا... مستوفی آن را گزارش کرده است و در نقاشی‌های مطراقچی و گرلو دیده می‌شود، شناسایی و مستند شده است.هدف پژوهش: از نتایج تحلیل فنی نوع و ابعاد طاق عرضی ارگ علی‌شاه در طرح حفاظت-مرمت آن استفاده می‌شود.روش پژوهش: این پژوهش دارای سه روش مطالعۀ منابع تاریخی، برداشت میدانی و محاسبات فنی سازه است که در سه مرحله انجام گرفت. در مرحلۀ میدانی با دستگاه لیزر اسکنر 3بعدی، سازۀ ارگ تبریز برداشت فنی شد و در مرحلۀ سوم، داده‌های حاصل از دو مرحلۀ قبلی با نرم‌افزارهای revit و diana fea با دو روش آنالیز استاتیکی خطی و غیرخطی مدل‌سازی و تجزیه و تحلیل شدند.نتیجه‌گیری: دیوارهای شرقی و غربی ارگ علی‌شاه واقعاً قدرت تحمل وزن طاقی بزرگ و بلند با دهانۀ 4/ 28 متر در پاکار قوس و مهار تنش‌های کششی و فشاری آن را داشته‌اند و این تنش‌ها علت اصلی ریزش طاق نبوده‌اند و یقیناً ارگ تبریز تا سال 1721م هنوز طاق‌ داشته است که علی‌الاصول این طاق باید از نوع جناغی باشد که در این حالت، طاق جناغی ارگ تبریز با 25/ 58 متر ارتفاع از کف بنا و 25/ 28 متر ارتفاع نسبت به پاکار قوس، بلندترین و بزرگ‌ترین طاق‌ تاریخ معماری ایران و عالم اسلام و جهان باستان بوده است.

revising the problem of the transverse vault of the arch of alishah in tabriz

problem statement: the arch of alishah is the only surviving part of the taj al-din alishah tabrizi’s mosque complex. although mustawfi’s report and matrakchi and grelot’s paintings of alishah mosque indicate the presence of a brick transverse vault, an ahistorical approach to architectural studies has claimed it as a safavid structure without a vault. this argues that hive technique walls could never bear the weight of an arch. this is contrary to the ruin of a brick vault, reported by mustawfi, and can be seen in matrakchi and grelot’s painting, which was documented during the 1971 archaeological excavations.research objective: the conservation plan of the arch of alishah uses the results of technical analyses of the type and dimensions of its transverse vault.research method: this research has three methods: history, field measuring, and structural technical calculations, which were carried out in three stages: in the field phase, the structure of arch of tabriz was technically surveyed using a 3d laser scanner, and in the third phase, the data from the previous two phases were modeled and analyzed using revit and diana fea software using two linear and nonlinear static analysis methods.conclusion: the left and right walls of the arch of alishah were indeed able to bear the weight of a large and tall arch with a span of 28. 4 m at the arch’s springs and to restrain its tensile and compressive stresses, and these stresses were not the main cause of its collapse. certainly, the arch of tabriz still had a pointed arch until 1721. such a pointed arch, with a height of 58. 25 m from the floor of the building and 28. 25 m from its springs, was the tallest and largest arch in the history of iranian architecture, the islamic lands, and the pre-modern times as well.