جستاری بر سیر تحول سازمان فضایی شهر تاریخی شوشتر(از ورود اسلام تا پیش از دورۀ صفویه)

بیان مسئله: شهر تار یخی شوشتر، پیش از دورۀ اسلامی تحت‌تاثیر آب شکل گرفته است و رودخانه به‌عنوان بستر طبیعی بر تکوین ارزش‌های مذهبی، اقتصاد، سیاست، نیازها و فعالیت‌های زیستی تاثیرگذار بوده اما این شهر متاثر از ورود اسلام و آیین‌های دینی-مذهبی دستخوش تغییراتی شده است. این پژوهش به‌دنبال بررسی چگونگی اثرگذاری عنصر طبیعی آب و رودخانه، عناصر انسان‌‌ساخت شهری، فعالیت‌های انسانی مانند کشاورزی و فعالیت‌های مرتبط با آب در پیوند با تاریخ بر سازمان فضایی این شهر است.هدف پژوهش: هدف پژوهش، بررسی عوامل و مولفه‌های سازندۀ سازمان فضایی شهر از ورود اسلام تا پیش از دورۀ صفویه است تا تصویری از سازمان و نظم درونی آن به دست آید.روش پژوهش: این پژوهش، با روش تاریخی- تفسیری و تکیه بر مطالعۀ اسناد، مدارک و مستندات تاریخی، به جست‌‌وجو در حوادث، اتفاقات و شرایط اثرگذار در شوشتر دورۀ اسلامی تا پیش از عهد صفویه پرداخته و با روایت و تفسیر تاریخ، سازمان فضایی این دورۀ تاریخی را به تصویر کشیده است. سپس، به شیوۀ مصاحبه با صاحب‌نظران این حوزه، یافته‌ها و مشاهدات میدانی را راست‌آزمایی کرده است.نتیجه‌گیری: جمع‌بندی پژوهش نشان ‌می‌دهد، آب همچنان عامل محدودکننده، شکل‌دهنده و تقویت‌کنندۀ سازمان فضایی شهر است. برخلاف شهر پیش از دورۀ اسلامی که ارزش‌های مذهبی و عقاید سبب گسست در بخش مردم‌نشین ‌شد، در دورۀ اسلامی اگر چه مسجد جامع ابتداً با فاصله از بخش مردم‌نشین قرار گرفت اما به‌مرور زمان یکپاچگی به همراه داشت و نه‌تنها بخش مردم‌نشین بلکه مرکز اقتصادی شهر نیز از هستۀ نیایشی- مذهبی تبعیت کرد. این شهر به‌دلیل حاکم‌نشینی و توجه نظام سیاسی- حکومتی و اولویت‌یافتن ارزش‌های دینی تحت‌تاثیر بستر طبیعی، نیازها و فعالیت‌های زیستی متفاوتی با دورۀ پیش از اسلام را تجربه می‌کند.

evolution of spatial organization in historic shushtar (from the advent of islam to the pre-safavid era)

problem statement: the historic city of shushtar was shaped by water before the islamic era, with the river serving as a natural foundation that supported the formation of religious, economic, political, and ecological values alongside human needs and activities. with the advent of islam and the influence of religious traditions, however, the city transformed its urban spatial organization. this study explores how the natural element of water and the river, in combination with built structures and human activities such as agriculture and water-related practices, together with historical processes, influenced the spatial organization of the city.research objective: this study aims to investigate the factors and components that defined the spatial organization of the city from the advent of islam to the pre-safavid era, to achieve a clearer understanding of its structure and internal order.research method: this study applies a historical–interpretive approach, using documents, records, and historical evidence to trace the events and conditions that shaped shushtar from the islamic era to the pre-safavid period. through the narration and interpretation of history, it reconstructs the spatial organization of the city during this phase. to reinforce this analysis, the research also draws on interviews with heritage custodians, field observations, and validation measures.conclusion: the study demonstrates that water continued to act as a limiting, shaping, and reinforcing factor in the city’s urban spatial organization. in contrast to the pre-islamic period, when religious values and beliefs contributed to fragmentation in the residential quarters, the islamic era saw the congregational mosque, although initially separated from the residential area, gradually foster integration. over time, not only the residential quarter but also the city’s economic center aligned with the religious core. owing to the city’s governability, the political–administrative order, and the primacy of religious values, shushtar, shaped by its natural setting, developed needs and ecological practices distinct from those of the pre-islamic era.