مولفه‌‌های معماری موثر بر شکل‌‌گیری رفتار جمعی در فضاهای آیینی شمال ایران (مطالعه موردی: سقانفارهای شهر بابل)

بیان مسئله: فضاهای آیینی به‌عنوان بسترهای کالبدی و معنایی، نقش مهمی در سازمان‌دهی رفتار جمعی جوامع سنتی ایفا می‌کنند. در شمال ایران، سقانفارها به‌عنوان معماری آیینی منحصربه‌فرد در میان مردم مازندران، نه‌تنها محلی برای برگزاری مراسم مذهبی هستند، بلکه با ویژگی‌های فضایی خاص خود، رفتارهای جمعی و الگوهای کنش اجتماعی را سامان‌دهی می‌کنند. بااین‌حال، تاکنون کمتر به تاثیر مولفه‌های کالبدی سقانفارها بر شکل‌گیری رفتار جمعی پرداخته شده است.هدف پژوهش: هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل مولفه‌های معماری موثر بر شکل‌گیری رفتار جمعی در سقانفارهای شهر بابل با رویکردی کیفی، به‌منظور درک نقش فضاهای آیینی بومی در تقویت تعاملات اجتماعی و هویت جمعی است.روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی انجام شد. گردآوری داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 12 نفر از معماران بومی، متولیان و اهالی، مشاهدۀ مشارکتی و ثبت میدانی انجام شد. داده‌های کیفی با روش تحلیل مضمون براون و کلارک کدگذاری و تحلیل شدند.نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان داد که مولفه‌هایی مانند ایوان‌های روباز، ستون‌های چوبی، پله‌های بیرونی، سلسله‌مراتب فضایی و تزئینات نمادین سقانفارها نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری رفتار جمعی آیینی دارند. این عناصر با ایجاد قابلیت دید و دسترسی مشترک، سازمان‌دهی مسیرهای حرکتی و تداعی مفاهیم نمادین مذهبی به بازتولید معنا و تقویت حس هویت و تعلق جمعی در میان مشارکت‌کنندگان کمک می‌کنند. نتایج پژوهش می‌تواند در طراحی فضاهای آیینی معاصر با رویکرد بومی‌گرایانه و ارتقای کیفیت تجربۀ جمعی استفاده شود.

architectural components affecting the formation of collective behavior in ritual spaces of northern iran (case study: saqanfars of babylon)

problem statement: ritual spaces, as physical and semantic contexts, play an important role in organizing the collective behavior of traditional societies. in northern iran, saqanfars, as a unique ritual architecture among the people of mazandaran, are not only places for holding religious ceremonies, but also organize collective behaviors and social action patterns with their specific spatial characteristics. however, so far, the effect of the physical components of saqanfars on the formation of collective behavior has been less studied.research objective: to identify and analyze the architectural components affecting the formation of collective behavior in saqanfars of babylon with a qualitative approach, in order to understand the role of indigenous ritual spaces in strengthening social interactions and collective identity.research method: this research was conducted with a qualitative approach and a case study method. data collection was conducted through semi-structured interviews with 12 indigenous architects, custodians, and residents, participatory observation, and field recording. qualitative data were coded and analyzed using brown and clark’s thematic analysis method.conclusion: the findings showed that components such as open porches, wooden columns, external stairs, spatial hierarchies, and symbolic decorations of saqanfars play a decisive role in the formation of collective ritual behavior. by creating visibility and shared access, organizing movement paths, and evoking symbolic religious concepts, these elements help reproduce meaning and strengthen a sense of identity and collective belonging among participants. the results of the study can be used in the design of contemporary ritual spaces with a vernacular approach and improving the quality of collective experience.