تحلیل طرح‌واره‌های گامبریچ در ادراک نقاشی‌های سالوادور دالی با تاکید بر توهم بصری و دیدفریبی

بیان‌مسئله: این پژوهش نحوۀ ادراک بیننده در آثار سالوادور دالی بر مبنای طرح‌واره‌ها و تصحیح آن‌ها با توجه به توهم‌های بصری و تکنیک‌های دیدفریبی مطالعه می‌کند. این مولفه‌ها از کتاب «هنر و وهم» ارنست گامبریچ انتخاب و تشریح شده‌اند. هدف پژوهش: در آثار دالی مهارت‌های توهم‌آفرینی و تکنیک‌های دیدفریبی، از درک واقعیت فراتر رفته و با خلق عناصر نامتعارف، طرح‌واره‌ها را به چالش می‌کشد. هدف این پژوهش پاسخ به این پرسش‌ است: چگونه نقاشی‌های منتخب با به‌چالش‌کشیدن طرح‌واره‌ها براساس مهارت‌های توهم‌آفرینی و تکنیک‌های دیدفریبی، ادراک مخاطب را رقم می‌زنند؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، از تاکید گامبریچ بر نقش توهم و تکنیک‌های دیدفریبی در به‌چالش‌کشیدن طرح‌واره‌های ذهنی مخاطب استفاده شده است. روش پژوهش: روش پژوهش توصیفی- تحلیلی است و پژوهش می‌کوشد با مطالعۀ پنج نقاشی از دهۀ 40 آثار این هنرمند، براساس هدف معین، نقش طرح‌واره در ادراک مخاطب را مشخص کند. نتیجه‌گیری: مطالعۀ آثار دهۀ 40 دالی در این مطالعه نشان داد مهم‌ترین ابزار او برای به‌چالش‌کشیدن طرح‌واره‌ها و ادراک مخاطب، مهارت‌های توهم‌آفرین و تکنیک‌های دیدفریبی است. وی با استفاده از فریب دید، تصاویر دووجهی، انعکاس‌ها و تغییر شکل اشیا، دگردیسی‌ها، ادغام‌ها یا خلق ترکیب‌های خاص و نوآور، استفاده معمایی از سایه‌ها، زوایا و عمق‌های نامتعارف طرح‌واره‌های ذهنی بیننده را به چالش می‌کشد. او مخاطب را در مرز واقعیت و رویا گیر می‌اندازد. بر این اساس تلاش دالی، فراتر از بازی‌های ادراکی می‌رود. دالی از این تمهیدات برای تحریک قوۀ تخیل بیننده و چندگانگی معنایی، استفاده می‌کند؛ مخاطب را وامی‌دارد به‌طور فعال در فرایند درک اثر هنری و سپس معناکاوی آن شرکت کند. در نقاشی‌های دالی به‌کارگیری مهارت‌های توهم‌آفرین و تکنیک‌های دیدفریبی با گذر زمان بیشتر می‌شود. هرچه زمان بیشتر می‌گذرد؛ این روش‌ها و تکنیک‌ها بیشتر در خدمت معنایابی قرار می‌گیرند. 

gombrich’s schema theory and the perception of salvador dali’s paintings: a focus on visual illusion and trompe-l’œil techniques

problem statement: this study explores how viewers’ perception of salvador dali’s paintings are shaped through the lens of ernst gombrich’s schema theory and its correction mechanisms, with particular attention to visual illusions and trompe-l’œil techniques. these conceptual tools are drawn from gombrich’s seminal work art and illusion and are examined in relation to dali’s surrealist imagery.research objective: dali’s complex illusionistic skills and trompe-l’œil techniques go beyond conventional perception by introducing unconventional elements that challenge familiar schemas. this research aims to answer these questions: how do selected dali’s paintings disrupt schematic expectations through illusionistic skills and trompe-l’œil techniques, thereby shaping viewer perception? to address this question, the study draws on gombrich’s emphasis on illusional and optical strategies as mechanisms for confronting mental schemas. research method: this research adopts a descriptive-analytical approach. five selected paintings were examined to determine how schematic structures influence and reshape viewers’ perception.conclusion: the study of dali’s paintings from the 1940s reveals that his most significant tools for challenging perceptual schemata are his illusionistic skills and trompe-l’œil techniques. by employing visual deception, double-faced images, reflections, transformations of objects, metamorphoses, mergers, and the creation of strange and innovative compositions—alongside enigmatic uses of shadows, unconventional angles, and anomalous depths—dali destabilizes the viewer’s mental schemata. he traps the audience at the threshold between reality and dream. accordingly, dali’s endeavor goes beyond mere perceptual play. he uses these devices to stimulate the viewer’s imagination, and produce semantic multiplicity. the viewer is compelled to actively participate in the process of perceiving and interpreting the artwork. in dali’s paintings, the use of illusionistic techniques and trompe-l’œil intensifies over time. as time progresses, these methods increasingly serve the purpose of meaning-making, moving beyond visual trickery toward deeper conceptual engagement.