آزمون‌گاه معماری؛ رویکردی نوین در بازآفرینی تصویری مکان‌های ناپیدا در ‌شهرهای کهن (مطالعۀ موردی: بناهای مذهبی ‌شهر رشت)

بیان مسئله: شهرهای معاصر نیازمند هویت‌مندی و هویت‌یابی مکان‌های تاریخی‌شان هستند و در این راستا بازیابی مکان‌های ناپیدا حائز اهمیت است، مقصود از مکان‌های ناپیدا در این پژوهش، بناهای واجد ارزش تاریخی‌اند که اکنون نمودِ کالبدی یا وجود ندارند.هدف پژوهش: هدف پژوهش ارائۀ گونه‌ای متفاوت از تاریخ شفاهی ذیل مطالعات میدانی است که نه‌تنها شنیداری، بلکه واجد جنبه‌های دیداری است، رویکردی نوین که وابستگی بسیار به کنش و واکنشِ شاهد (مصاحبه‌شونده) و میدان‌‌پژوه (مصاحبه‌کننده) دارد؛ و حرکت فیزیکی/ ذهنی در فضا-زمان، بازشناسی پلان یا روندِ توسعۀ فرم ساختمان‌ها، و عناصر و جزئیات بناهای کهن را نشانه می‌گیرد، که پژوهش حاضر آن‌ را «آزمون‌گاه معماری» می‌نامد. روش پژوهش: پژوهش حاضر کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است و به روش کیفی صورت گرفته، و نمونه‌گیری به‌‌‍صورت مرحله به مرحله با ترکیب سه شیوۀ آسان، گلوله برفی و هدفمند انجام شده است. جامعۀ آماری این پژوهش از بُعد کالبدی- فضایی، ابنیۀ مذهبیِ شهر رشت از دورۀ صفویه تا پهلوی دوم است؛ و از بُعد نیروی انسانی، شاهدان محلی و سالخوردگانی هستند که عامل اجرا و یا شاهد رویدادهای مرتبط با این بناها بوده‌اند.نتیجه‌گیری: تحلیل یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در شرایط آزمون‌گاه معماری، تجربیات زیست‌شدۀ شاهدان با هدایت میدان‌پژوه، در گام‌هایی روشمند با ارائه و آزمون فرضیه‌هایی، از طریق مکان‌‌مند شدن فضای ذهنی شاهدان و معنادار شدن این مکان‌ها، منجر به انکشاف روند تغییرات و توسعۀ بناهای کهن در ادوار تاریخی در محدودۀ پژوهش شده، و چارچوبی علمی را عرضه داشته که چگونگی کارکرد آزمون‌گاه معماری برای رهیافت به بازآفرینیِ تصویری مکان‌های ناپیدا و شناسایی فضاهای گمشده‌ی در برگیرندۀ این مکان‌ها (مانند: خاطرات شاهدان و رویدادهای مرتبط با انها) در شهرهای کهن را نشان می‌دهد.

architectural proving ground: a novel approach to the visual re-creation of hidden spaces in historic cities (case study: religious buildings in rasht, iran)

problem statement: contemporary cities require a stronger sense of identity and place, particularly concerning their historic sites. in this context, the recovery of hidden spaces is of paramount importance. this study defines “hidden spaces” as historically significant buildings that no longer have a physical presence or visible trace.research objective: this study aims to introduce a new type of oral history through field studies one that is not only auditory but also visual. it presents an innovative approach that relies heavily on the interaction between the witness (interviewee) and the field researcher (interviewer). this method involves physical and mental movement through space and time, recognizing building plans, the development of forms, and architectural details of historical structures. this process is referred to in this study as the “architectural proving ground.”research method: the research is applied in purpose and descriptive-analytical, conducted through qualitative methods. sampling was conducted in stages, combining convenience, snowball, and purposive sampling techniques. the study’s statistical population, in its physical-spatial aspect, includes religious buildings in rasht from the safavid era to the end of the pahlavi ii period. in terms of human resources, the study draws upon local witnesses and elders who were involved in or have observed events related to these buildings.conclusion: the analysis reveals that within the conditions of the architectural proving ground, the lived experiences of the witnesses—guided by the researcher—through methodical steps involving hypothesis presentation and testing, lead to the spatial anchoring of the witnesses’ memories. this, in turn, brings meaning to these places and uncovers patterns of architectural transformation and development across historical periods. the study thus offers a scientific framework that demonstrates how the architectural proving ground can facilitate the visual re-creation of hidden spaces and help identify the lost spatial structures associated with them (such as memories and related events) in historic cities.