زیارت از منظر علوم شناختی؛ همگرایی نگره‌های تکاملی، عصب‌شناختی و فضامندی

تجربۀ معنوی زیارت، غالباً در پیوندی گریزناپذیر با مولفه‌های بیرونی و درونی است که گرانیگاه آن باورهای زائر است. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با مطالعۀ کتابخانه‌ای درصدد بازیابی هستۀ شناختیِ مشترکِ تجربۀ معنوی زیارت از سه منظر تکاملی، عصبشناختی و فضامندی ناظر به سه‌گانۀ مزور، زائر و مزار است. براساس دیدگاه تکاملی، میل به جاودانگی و روح‌باوری در کنار قوه ذهنمندانگاری، زمینه شکل‌گیری زیارت و ارتباط با هویتی فرامادی مانند خدای شخص‌وار و ارواح درگذشتگان به ویژه انسان‌های مقدس را فراهم می‌آورد. یافته‌های عصب‌شناختی نیز نشان می‌دهند، تجربۀ معنوی زیارت نه تنها به لحاظ هیجانی بلکه به لحاظ شناختی تغییراتی در دستگاه عصبی زائر ایجاد می‌کند. این تغییرات هم در دستگاه عصبی خودمختار و هم در دستگاه عصبی مرکزی، قابل پی‌جویی است. چنانکه وقتی فرد بصورت خودراهبر درگیر مناسک زیارت می‌شود، نه تنها «تغییر در حالت آگاهی» او رخ می‌دهد بلکه بیش از هر چیز فرد «احساس حضور» را تجربه می‌کند. در نگرۀ فضامندی، زیارتْ مناسکی است بدنمند که توسط گروهی از افراد اجرا شده و طی آن مکانی خنثی تبدیل به فضایی مقدس می‌گردد.

pilgrimage from the perspective of cognitive sciences; convergence of evolutionary, neurological and spatial perspectives

the spiritual experience of pilgrimage is often in an inescapable connection with the external and internal components, that the center of it is the pilgrim's beliefs. this research, using adescriptive-analytical method and a library study to seek the common cognitive core of the spiritual experience of pilgrimage from three evolutionary, neurological, and spatialperspectives regarding the triad of whom visited, pilgrim, and sepulcher. according to theevolutionary perspective, the desire for immortality and belief in spirits, along with tompredisposition, provides the basis for the formation of pilgrimage and connection with atranscendental identity such as a personal god and the spirits of the departed, especially holypeople. neurological findings also show that the spiritual experience of pilgrimage createschanges in the pilgrim's nervous system not only emotionally but also cognitively. thesechanges can be found both in the autonomic and the central nervous system. as when a personself-directedly engages in pilgrimage rituals, not only a change in the state of consciousnessoccurs, but above all, a person experiences a sense of presence. from the point of view ofspatiality, pilgrimage is a physical ritual performed by a group of people, during which a neutralplace becomes a sacred space.