اراده الهی در اندیشه ویلیام اُکام و رنه دکارت؛ گذار از قرون وسطی به دوره مدرن

مفهوم «اراده الهی» یکی از مسائل بنیادی در الهیات مسیحی و فلسفه غرب به شمار می‌رود. ویلیام اُکام در چارچوب سنت اسکولاستیک متاخر با تاکید بر قدرت مطلقه خداوند و از رهگذر طرح دیدگاه‌های چون نام‌انگاری، بر تقدم اراده بر عقل و اخلاق تاکید کرد. رنه دکارت، در آغاز فلسفه جدید، اراده الهی را نه ‌تنها سرچشمه حقایق ازلی، بلکه ضامن اعتبار معرفت بشری قلمداد کرد. پرسش محوری این پژوهش آن است که آیا برداشت دکارت از اراده الهی، گسستی بنیادین از سنت قرون وسطی محسوب می‌شود یا تداوم اندیشه اُکامی و سنت قرون وسطایی است؟ این مقاله با رویکرد تحلیلی تطبیقی و در چارچوب شناخت نظری مفهومی از خداوند با تکیه بر مفهوم «اراده‌باوری»، آراء اُکام و دکارت را در چهار محور بررسی می‌کند: نسبت عقل و اراده الهی، جایگاه حقایق ازلی، خاستگاه و منشا اخلاق و پیامدهای معرفت‌شناختی آنها. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گرچه دکارت صورت‌بندی جدیدی از اراده الهی ارائه می‌دهد، اما از نظر مبانی در امتداد سنت فکری اُکامی قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، دکارت اراده‌باوری اسکولاستیک را از سطحی صرفاً الهیاتی به سطحی معرفت‌شناختی و ریاضی‌وار ارتقا می‌دهد. این پژوهش، ضمن مقایسه و تبیین دیدگاه‌های این دو فیلسوف دربارۀ اراده الهی، بر استمرار پنهان اندیشه‌های الهیاتی قرون وسطی در فلسفه جدید تاکید می‌ورزد.

divine will in the thought of william ockham and rené descartes; transition from the middle ages to the modern era

the concept of divine will constitutes one of the most fundamental issues in christian theology and the history of western philosophical thought. this notion not only plays a crucial role in explaining the relationship between god, reason, and morality, but also serves as a cornerstone for the emergence of new conceptions of human nature, freedom, and rationality in the modern age. focusing on two key figures—william ockham and rené descartes—this study undertakes a comparative analysis of the transformation of the meaning of divine will from the late middle ages to the dawn of modern philosophy.