روایتی از شکل‌گیری بنای پیربکران در عهد ایلخانان

بنای تاریخی پیربکران، به‌عنوان یکی از نمونه‌های برجستۀ مجموعه مزارات شکل‌گرفته در دورۀ حکومت ایلخانان است. این بنا را می‌توان بازتابی از پیچیدگی‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی آن دوره دانست. این پژوهش با هدف تبیین عوامل فرهنگی موثر در شکل‌گیری، سیر تکامل و تحولات این بنا، در بستری از تاریخ‌نگاری فرهنگی انجام شده است. روش تحقیق مبتنی‌بر رویکرد تاریخ فرهنگی و بر مبنای رویکرد کیفی و روش تاریخی است و داده‌ها ازطریق منابع مکتوب، مادی، شفاهی و تصویری، به شیوه‌ای تلفیقی از دور روش مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شده‌اند. برای دستیابی به هدف پژوهش، ابتدا نقش و تاثیر انسان به‌عنوان مهم‌ترین عامل در شکل‌گیری فرهنگ بررسی شده و سپس، با استناد به تقسیم‌بندی فرهنگ به دو ساحت مادی و غیرمادی، عوامل موثر بر شکل‌گیری و تداوم بنای پیربکران مورد واکاوی قرار گرفته است. در این چارچوب، برخلاف رویکردهای سنتی که عمدتاً به ذهنیت نخبگان جامعه توجه دارند، این تحقیق بر بنیان‌های فکری و ذهنیت عامۀ مردم در دوران ایلخانی متمرکز است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ذهنیت عامه، باورهای دینی و انگاره‌های مردمی در زمینه و زمانۀ تاریخی بنا، نقشی تعیین‌کننده در فرایند شکل‌گیری، سیر تکامل و تحولات معماری آن داشته‌اند. این پژوهش، بنای پیربکران را نه صرفاً به‌عنوان یک اثر معماری، بلکه به‌مثابۀ تبلوری از جهان‌نگری مردم عامه در دورۀ ایلخانان تحلیل می‌کند.

a historical narrative of the architectural formation of the pir-i bakran monument during the ilkhanid period

the historical monument of pir-i bakran is one of the most prominent examples of shrine complexes developed during the ilkhanid period. this structure can be considered as a reflection of the era’s cultural, religious, and social complexities. the present study aimed to analyze the cultural factors that contributed to the formation, evolution, and transformation of the monument within the framework of cultural historiography. in this study, data were collected from written, material, oral, and visual sources using archival and fieldwork methodologies. a primary purpose of the study was to examine the role of human agency in the formation of culture, and then to investigate the factors influencing the emergence and continuity of pir-i bakran by dividing culture into material and immaterial dimensions. in contrast to traditional approaches that primarily focus on elite mentalities, this research emphasized the popular thought and collective worldview of the broader society during the ilkhanid era. the findings revealed that popular mentalities, religious beliefs, and communal imaginations played a decisive role in shaping the monument’s architectural development and transformation. finally, this study interpreted pir-i bakran not merely as an architectural work, but as a manifestation of the common people’s worldview during the ilkhanid period.