چالش‌های کاربست هوش مصنوعی در فرایند تعیین مجازات؛ مطالعۀ تطبیقیِ حقوق ایران و کامن‌لا

در سال‌های اخیر، ورود هوش مصنوعی به عرصۀ حکمرانی قضایی، چالش‌های متعددی را برای نظام‌های حقوقی به همراه داشته است. این مقاله به تحلیل مختصات فرایند تعیین مجازات در دو نظام حقوقی کامن‌لا و ایران و بررسی چالش‌های پیش‌روی هر دو نظام در کاربست هوش مصنوعی در این فرایند می‌پردازد تا از این رهگذر، موانع نظام حقوقی ایران در پذیرش تصمیم‌گیری قضایی مبتنی بر هوش مصنوعی را واکاوی کند. این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و بهره‌گیری از مطالعۀ تطبیقی، به بررسی چالش‌های کاربست هوش مصنوعی در مرحلۀ تعیین مجازات در کامن‌لا و نظام حقوقی ایران می‌پردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که به‌رغم وجود چالش‌های مشترک در هر دو نظام، در کامن‌لا، گذار به حکمرانی قضایی هوشمند از طریق اصلاحات ساختاری آغاز شده، با تدوین دستورالعمل‌های آماری و داده‌محور ادامه یافته و در نهایت به بهره‌گیری از الگوریتم‌های هوشمند در تصمیم‌گیری قضایی منتهی شده است. در مقابل، نظام حقوقی ایران به‌دلیل فقدان چارچوب‌های کمّی و داده‌محور در تعیین مجازات، اختیارات قابل ملاحظۀ قضات، به‌ویژه در جرایم تعزیری و منظومۀ مغشوش شرع و عرف در نظام مجازات‌ها، فاقد زیرساخت‌های لازم برای ادغام موثر هوش مصنوعی است. پیش‌نیاز ضروری برای بهره‌گیری مسئولانه و اثربخش از هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران، نخست ضابطه‌مند کردن فرایند تعیین مجازات و تدوین چارچوب‌های داده‌محور در نظام قضایی است تا پردازش دقیق داده‌ها و افزایش پیش‌بینی‌پذیری در تصمیمات قضایی امکان‌پذیر شود. همچنین لازم است به‌صورت تدریجی و متناسب با ساختارهای فقهی وحقوقی ایران، مدل‌هایی بومی برای کاربست هوش مصنوعی در تعیین مجازات طراحی شود که ضمن بهره‌گیری از ظرفیت تحلیل داده، بر تضمین استقلال قضایی و حفظ جنبه‌های اخلاقی و انسانی قضاوت تاکید داشته باشند.

challenges of applying artificial intelligence in the sentencing process; a comparative study of the iranian and common law legal systems

in recent years، the introduction of artificial intelligence into the realm of judicial governance has brought numerous challenges to legal systems. this article analyzes the characteristics of the sentencing process in both common law and iranian legal systems and examines the challenges both systems face in applying ai in this process، thereby exploring the obstacles within the iranian legal system to adopting ai-based judicial decision-making. using a descriptive-analytical method and comparative study، this article investigates the challenges of applying ai at the sentencing stage in common law and the iranian legal system. findings indicate that despite shared challenges in both systems، common law has begun the transition to smart judicial governance through structural reforms، continued by developing statistical and data-driven guidelines، and ultimately led to the use of intelligent algorithms in judicial decision-making. in contrast، the iranian legal system lacks the necessary infrastructure for effective ai integration due to the absence of quantitative and data-driven frameworks in sentencing، the considerable discretion of judges particularly in ta'zir crimes، and the confused interplay of sharia and custom within the sentencing system. an essential prerequisite for the responsible and effective use of ai in the iranian legal system is، first، the standardization of the sentencing process and the development of data-driven frameworks within the judicial system to enable accurate data processing and increased predictability in judicial decisions. it is also necessary to gradually design indigenous models for applying ai in sentencing، tailored to iran's jurisprudential and legal structures، which، while utilizing data analysis capacity، emphasize guaranteeing judicial independence and preserving the ethical and human aspects of judgment.