طراحی شاخص انطباق قراردادهای بانکی با ضوابط فقه اسلامی رویکرد تحلیل محتوا و روش تصمیم‌گیری بهترین - بدترین (bwm)

این پژوهش با هدف طراحی شاخصی نظام‌مند برای سنجش میزان انطباق قراردادهای بانکی با ضوابط فقه اسلامی در چارچوب بانکداری اسلامی انجام شده است. در مرحلۀ نخست، از طریق روش تحلیل محتوای مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با صاحب‌نظران و خبرگان فقه معاملات و بانکداری اسلامی، مولفه‌های کلیدی شناسایی شد. پس از دستیابی به اشباع نظری، داده‌ها با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیاره‌ بهترین بدترین (bwm) مورد تحلیل و اولویت‌بندی قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که «ممنوعیت معاملات صوری» مهم‌ترین شاخص در راستای تضمین اصالت و واقع‌گرایی قراردادها است؛ مولفه‌هایی نظیر «شفافیت شرایط»، «تطابق مستندات»، «افشای ریسک‌ها»، «عدالت در منافع»، «رعایت اصول اخلاقی» و «پیشگیری از ضرر و ضرار» نیز، به‌عنوان ابعاد مکمل، چارچوبی جامع برای ارزیابی انطباق شرعی ارائه می‌دهند. این شاخص‌ها نه‌تنها قابلیت نظری برای توسعۀ الگوی بومی نظارت شرعی دارند، بلکه در عمل نیز می‌توانند مبنای طراحی چک‌لیست‌های ارزیابی، توسعۀ سامانه‌های هشداردهنده، تقویت ساختارهای نظارتی و ارتقای شفافیت نهادی در نظام بانکی اسلامی قرار گیرند.

designing an index of compliance of banking contracts with islamic jurisprudence criteria content analysis approach and best-worst decision-making method (bwm)

this study focuses on the development of an index to measure the compliance of banking contracts with islamic jurisprudence principles. the conformity of banking contracts, a fundamental principle in the islamization of banking activities, necessitates precise and coherent assessment. for this purpose, semi-structured interviews with islamic banking experts were analyzed through open coding to identify relevant components. these components were then weighted and prioritized using the best-worst method (bwm) based on expert evaluations. the study emphasizes the significance of authenticity and honesty in transactions, highlighting the importance of transparency in terms and documentation congruence. the prohibition of gharar (uncertainty) aims to reduce risk and ambiguity, stressing the need for full risk disclosure and equitable benefit distribution. adhering to ethical principles and preventing misuse underscores the importance of ethics and justice. the prohibition of harm and mutual harm accentuates the importance of balance and conflict resolution. these findings provide valuable guidelines for policy and product design in banking to promote islamic banking principles.