تحلیل ژئوپلیتیکی بحران ریزگردها و تاثیر آن بر امنیت اقتصادی-اجتماعی استان خوزستان

بحران ریزگردها به عنوان یک چالش زیست‌محیطی پیچیده در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به ویژه در استان خوزستان ایران، ناشی از ترکیب عوامل طبیعی (مانند خشکسالی و تغییرات اقلیمی) و انسانی (مانند سدسازی بی‌رویه، خشک شدن تالاب‌ها و مدیریت ناپایدار منابع آبی در کشورهای همسایه مانند عراق، سوریه و عربستان) است. این پدیده نه تنها یک مسئله زیست‌محیطی است، بلکه ابعادی ژئوپلیتیکی دارد و امنیت اقتصادی-اجتماعی را تهدید می‌کند. هدف اصلی پژوهش، تحلیل ژئوپلیتیکی این بحران و تبیین تاثیر آن بر امنیت اقتصادی (مانند کاهش تولید کشاورزی و صنعتی) و اجتماعی (مانند سلامت عمومی و مهاجرت) استان خوزستان است، همراه با ارائه راهبردهایی برای مدیریت بحران و ارتقای همکاری‌های منطقه‌ای. رویکرد کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون (بر اساس مدل شش‌مرحله‌ای براون و کلارک) و نظریه داده‌بنیاد (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) است. همچنین جامعه پژوهش شامل 24 نفر از خبرگان، متخصصان محیط‌زیست، مدیران اجرایی و ذی‌نفعان محلی (نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی تا اشباع نظری) بوده و ابزار گردآوری داده‌ها نیز مصاحبه عمیق نیمه‌ساختاریافته می‌باشد. از تحلیل مصاحبه، 1482 کد اولیه، 64 خوشه معنایی و 12 مضمون اصلی استخراج شد. مقوله مرکزی ژئوپلیتیک عدم حکمرانی منابع و تاب‌آوری پایین: چرخه بحران‌زا در خوزستان شناسایی گردید، که نشان‌دهنده چرخه‌ای از عوامل ساختاری (منشا 70% فرامرزی ریزگردها، خشک شدن تالاب‌هایی مانند هورالعظیم با کاهش 70 درصدی سطح آب)، ضعف حکمرانی (عدم هماهنگی منطقه‌ای، سیاست‌های مقطعی و کمبود بودجه)، پیامدهای اقتصادی (کاهش 30-40 % تولید کشاورزی مانند گندم و خرما، اختلال در صنایع نفت و حمل‌ونقل) و اجتماعی (افزایش 25-35 % بیماری‌های تنفسی و روانی، مهاجرت 15-20 % روستاییان و کاهش انسجام اجتماعی) است. تاب‌آوری پایین و نابرابری عدالت زیست‌محیطی چرخه را تشدید می‌کند. بحران ریزگردها تاثیر منفی معناداری بر امنیت اقتصادی و اجتماعی دارد، اما مدیریت ژئوپلیتیکی می‌تواند اثرات را کاهش دهد. پیشنهادها شامل ایجاد کنسرسیوم مدیریت حوضه دجله-فرات، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری محلی، سیاست‌های عدالت‌محور و پایش شفاف داده‌ها است. این راهبردها می‌توانند چرخه بحران را شکسته و توسعه پایدار را تا 25-40 درصد تقویت کنند.

geopolitical analysis of the dust crisis and its impact on the socio-economic security of khuzestan province

the dust storm crisis، as a complex environmental challenge in arid and semi-arid regions-particularly in iran's khuzestan province-results from a combination of natural factors (such as drought and climate change) and human-induced factors (including excessive dam construction، the drying of wetlands، and unsustainable water resource management in neighboring countries such as iraq، syria، and saudi arabia). this phenomenon is not merely an environmental issue; it also has geopolitical dimensions and poses serious threats to economic and social security. the main objective of this study is to provide a geopolitical analysis of this crisis and to explain its impacts on the economic security (such as declining agricultural and industrial production) and social security (including public health and migration) of khuzestan province، while also proposing strategies for crisis management and the enhancement of regional cooperation. the study adopts a qualitative approach، employing thematic analysis based on braun and clarke's six-phase model، along with grounded theory procedures (open، axial، and selective coding). the research population consists of 24 experts، environmental specialists، executive managers، and local stakeholders، selected through purposive and snowball sampling until theoretical saturation was achieved. data were collected through in-depth semi-structured interviews. analysis of the interviews yielded 1،482 initial codes، 64 meaning clusters، and 12 main themes. the core category identified was the geopolitics of resource governance failure and low resilience: a crisis-generating cycle in khuzestan. this category reflects a cycle composed of structural factors (with 70% of dust sources being transboundary، and the drying of wetlands such as hoor al-azim، which has experienced a 70% reduction in water surface area)، governance weaknesses (lack of regional coordination، short-term policies، and budget constraints)، economic consequences (a 30–40% decline in agricultural production such as wheat and dates، and disruptions in the oil industry and transportation)، and social consequences (a 25–35% increase in respiratory and psychological diseases، migration of 15–20% of rural populations، and a decline in social cohesion). low resilience and environmental justice inequalities further intensify this cycle.