از نماد تا کالبد: تاثیر اسطوره بر معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری ایران معاصر

بحران معنا در معماری معاصر ایران، حاصل گسست میان سنت اسطوره‌ای و کالبد مدرن است؛ گسستی که سبب شده فضاهای شهری از ریشه‌های فرهنگی و جهان‌بینی ایرانی فاصله بگیرند. در این میان، بازخوانی نقش اسطوره به‌عنوان زبان ناخودآگاه جمعی در شکل‌دهی به فضا، می‌تواند راهی برای بازیابی هویت و معنا در معماری شهری باشد. پژوهش حاضر با عنوان «از نماد تا کالبد: تاثیر اسطوره بر معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری ایران معاصر» با هدف تبیین نسبت میان اسطوره، نماد و کالبد در دو میدان تاریخی تهران میدان مشق و میدان حسن‌آباد انجام شده است. روش تحقیق کیفی و تفسیری است که بر مبنای مشاهده میدانی، تحلیل اسنادی و خوانش تطبیقی لایه‌های چهارگانه‌ی اسطوره‌ای، نمادین، کالبدی و جغرافیای فرهنگی سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد میدان مشق، بازتاب نظم عقلانی و اقتدارگرای مدرن است که در آن اسطوره‌ی صعود و فرمانروایی در قالب محور قدرت بازتولید شده، در حالی‌که میدان حسن‌آباد بیانگر نگرشی مردم‌محور و وحدت‌گراست که در آن کهن‌الگوی دایره و مرکز، هماهنگی و توازن کیهانی را القا می‌کند. تحلیل تطبیقی بر پایه‌ی نظریه‌های پدیدارشناسی و پسامدرن (هایدگر، باشلار، دریدا، اکو) آشکار ساخت که معنا در معماری معاصر نه در فرم صرف، بلکه در پیوند میان اسطوره، ادراک و تجربه‌ی زیسته شکل می‌گیرد. بر این اساس، نتیجه پژوهش تاکید می‌کند که تداوم اسطوره در کالبد شهر، هنگامی پایدار می‌ماند که فضا به‌عنوان متن فرهنگی چندلایه و تفسیرپذیر طراحی شود، نه صرفاً به‌عنوان ساختاری کالبدی و کارکردی.

from symbol to structure: the mythological influence on architecture and the cultural geography of contemporary urban spaces in iran

the crisis of meaning in contemporary iranian architecture stems from the rupture between mythological tradition and modern spatial form. this rupture has detached urban environments from their cultural roots and indigenous worldview. revisiting myth as the collective unconscious of society provides a key to restoring identity and meaning within urban architecture. this study، entitled from symbol to structure: the mythological influence on architecture and the cultural geography of contemporary urban spaces in iran، aims to explain the relationship between myth، symbol، and form through a comparative analysis of two historical squares in tehran square mashq and square hassanabad. the research adopts a qualitative interpretive method based on field observation، documentary analysis، and a four-layered framework encompassing mythic، symbolic، morphological، and cultural-geographic dimensions. findings reveal that square mashq reflects the rational and authoritative order of modernism، where the myth of ascent and command is materialized through an axis of power; whereas square hassanabad represents a human-centered and harmonious worldview rooted in the archetype of the circle and the cosmic center. based on phenomenological and postmodern theories (heidegger، bachelard، derrida، eco)، the comparative analysis indicates that meaning in contemporary architecture emerges not from form alone but through the interaction of myth، perception، and lived experience. the study concludes that the endurance of myth in urban form depends on designing space as a multilayered and interpretable cultural text rather than as a purely physical or functional construct.