روش و مولفه‌های دین‌پژوهی تطبیقی در پژوهش‌های ابوریحان بیرونی

دین‌پژوهی تطبیقی، دانشی است جدید که در نیمه دوم قرن نوزدهم و با تلاش‌های ماکس مولر ظهور کرد. سال‌ها پیش از این، ابوریحان بیرونی، دانشمند ایرانی قرن پنجم هجری، شیوه‌ای جدید در مواجهه با دیگر ادیان و شرح و تبیین باورها و مناسک آنها پی‌ریزی کرد. روش ابوریحان بیرونی در تحقیقاتش بر چهار اصل مبتنی بود که سال‌ها بعد دانشمندان غربیِ دین‌پژوهی از آن برای نظام‌مندکردن روش علمی خود بهره بردند. این اصول عبارت‌اند از: بی‌طرفی و تعصب‌نداشتن در پژوهش، روش تجربه عینی، تطبیق بین‌الادیانی و توجه کامل به موضوعات خاص دین‌پژوهی. بیرونی با نگاهی مردم‌شناسانه، اعتقادات و باورهای هر گروهی را به فراخور حالشان شرح می‌دهد و با توجه به اصول مطرح‌شده، عقاید و باورها را تطبیق و تبیین می‌کند. از منظر فردریش ماکس مولر، که وی را بنیان‌گذار دین‌پژوهی تطبیقی می‌دانند، این شاخه از علم شاخصه‌هایی دارد، از جمله اینکه باید توصیفی، عینی و به دور از تعصب و ارزش‌گذاری باشد. در این مقاله می‌کوشیم نشان دهیم که روش دین‌پژوهی ابوریحان بیرونی واجد عناصر و شاخصه‌های مد نظر ماکس مولر نیز هست. با توجه به روش و پژوهش ابوریحان بیرونی و نحوه توصیف او از مشاهداتش، سزاست که او را حتی با مقیاس و ملاک دین‌پژوهان بزرگ غربی، مانند ماکس مولر، از پیش‌گامان این رشته علمی بدانیم.

methodology and components of comparative religious studies in abu rayhan al-biruni’s researches

comparative religious studies is a new science that emerged in the second half of the 19th century through the efforts of max müller. many years before this, abu rayhan al-biruni, an iranian scientist of the 5th century ah (11th century ce), established a new approach in encountering other religions and explaining their beliefs and rituals. al-biruni’s research method was based on four principles that western scholars of religious studies later used to systematize their scientific method. these principles are: impartiality and lack of bias in research, empirical observation method, inter-religious comparison, and full attention to specific topics in religious studies. al-biruni, with an anthropological perspective, describes the beliefs of each group according to their condition and considering the mentioned principles, compares and explains these beliefs and ideologies. from the perspective of  friedrich max müller, who is considered the founder of comparative religious studies, this branch of science has characteristics, including that it should be descriptive, objective, and free from bias and value judgment. in this article, we attempt to demonstrate that al-biruni’s method of religious studies also possesses the elements and characteristics considered by max müller. considering al-biruni’s method and research, and his way of describing his observations, it is appropriate to consider him as one of the pioneers of this scientific field, even by the standards and criteria of great western religious scholars like max müller.