جریان شناسی اخلاق سلوکی - اجتهادی وتربیتی حوزه‌های علمیه ایران در یکصد سال اخیر

در بازخوانی تاریخ اندیشه اخلاق پژوهان مسلمان می توان سه جریان و چهار رویکرد را از یکدیگر بازشناخت: جریان‌های عقل‌گرا، نص‌گرا و جریان عرفانی که به ترتیب رویکردهای اخلاق عقلی، اخلاق نقلی، اخلاق عرفانی و با ترکیب انها رویکرداخلاق تلفیقی را شکل داده‎اند. امتداد تلاش‌های علمی عالمان مسلمان در نهاد علمی دیرپای حوزه‌های علمیه پس از صدها سال فراز و نشیب در آخرین ایستار خود، شاهد شکل‌گیری هشت جریان علمی بوده است. این جریان‌ها حاصل کنش‎ورزی علمی و دغدغه‌های تربیتی عالمان شیعه در حوزه‌های علمیه ایران بوده است. این جریان‌ها عبارت‌اند از جریان سلوکی عرفانی، جریان اخلاق اجتهادی، جریان ترویج عملی معارف اخلاقی، جریان دعایی و مناسکی و جریان تربیت اجتماعی، جریان کلامی حکمی اسلامی، جریان فلسفی نوین(فلسفه اخلاقی) و جریان علمی تجربی. پژوهش حاضر با روش تحلیل مضمون فشرده و رهیافت کل‎نگر به توصیف و تبیین کوتاه پنج جریان نخست پرداخته و سه جریان بعدی را به جهت گستردگی و تنوع درون‏گفتمانی به تحقیق مستقلی واگذارده است. این مقاله عهده‌دار ترسیم نقطه کانونی هر گفتمان و معرفی مهم‏ترین چهره‏ها و آثار هر یک از جریان‌های پنج‎گانه است.

the idealogy of behavioral ethics – ijtihadism and education in iranian seminaries in the last one hundred years

in reviewing the history of thought of muslim ethical scholars, three currents and four approaches can be distinguished from each other: rationalist, textualist, and mystical currents, which have respectively formed the approaches of rational ethics, traditional ethics, mystical ethics, and their combination, the approach of integrated ethics. the continuation of the scientific efforts of muslim scholars in the long-standing scientific institution of the seminaries, after hundreds of years of ups and downs, has witnessed the formation of eight scientific movements in its final stage. these movements have been the result of the scientific activity and educational concerns of shiite scholars in the seminaries of iran. these movements are: from the behavioral-mystical trend, the trend of ijtihad ethics, the trend of practical promotion of moral knowledge, the trend of prayer and rituals, and the trend of social education, the islamic theological-juridical trend, the modern philosophical trend (moral philosophy), and the scientific-empirical trend. the present study, using the method of intensive content analysis and a holistic approach, briefly describes and explains the first five trends and leaves the next three trends to independent research due to their breadth and intra-discursive diversity. this article is responsible for drawing the focal point of each discourse and introducing the most important figures and works of each of the five currents.