بوطیقا در تصحیح متون شاعرانه: نقش ایران‌شناسی وارونه در تصحیح وحید دستگردی از خمسۀ نظامی (مطالعۀ موردی: هفت‌پیکر)

در دورۀ گذار از قاجار به پهلوی اول، نقد و تصحیح متون به‌عنوان یکی از موضوعات تحقیق ادبی در نظر گرفته شد. در همان وقت، حسن وحید دستگردیِ شاعر، نقّاد و مجله‌گردان، تحقیقات ادبی خود را در دو حوزۀ نقد نظری و نقد عملی بر محور سخن نظامی گنجوی در مجلۀ ارمغان منتشر کرد. با بررسی طرح او از تصحیح خمسۀ نظامی به‌عنوان سرمایۀ فرهنگی در دورۀ پهلوی اول، می‌توان به نقش ایران‌شناسی وارونه و بوطیقای بومی در تصحیح و فرآوری متون ادبی پرداخت. پژوهش حاضر نشان‌ می‌دهد که وحید دستگردی چگونه توانست با دسترسی‌یافتن به هفت‌پیکر علمی‌-انتقادی ریتر و دیدار با ریپکا، همچنین تردید نسبت به س ودمندی دانش ادبی و روش تصحیح مستشرقان اروپایی و دنباله‌روان آنان در ایران، زمینۀ بحث دربارۀ دستاوردهای نظری مصحّحان را فراهم‌ ‌کند. روش انجام پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی و روش جمع‌آوری داده‌ها کتابخانه‌ای است. هدف پژوهش تبیین این واقعیت بوده‌است که بازاندیشی وحید از تصحیح خمسه به شیوۀ اروپایی، هم‌سو با نقادی ادبی در مجلۀ ارمغان و پیوند با مقوله‌هایی چون «آگاهی اسطوره‌ای شاعری در لباس نقادان»، «کیفیّت متن خمسه و وضع مغشوش نسخ آن» و» تلاقی دو روش علمی‌-اروپایی از متن با سنت بومی تصحیح در ایران» انجام پذیرفته است. این مسئله چنان اثرگذار بود که ضرورت بومی‌سازی نقد و تصحیح متون را در تحقیقات ادبی، بر همگان آشکار ساخت چراکه وحید را به مداخلۀ ذوق فرهیخته در نسخ خطّی واداشت.

poetics of emendation:the role of reverse iranology in vahid dastgerdi’s emendation of nizami’s poetry (case study: haft peykar)

during the period of the iranian literary society, the critique and revision of texts were considered integral components of literary research. concurrently, hassan vahid dastgerdi, a poet, critic, and magazine editor, published his literary studies in two domains: theoretical and practical criticism, with a primary focus on the works of nizami ganjavi in the magazine armaghan. by examining his efforts to revise nizami’s khamseh (quintet) as a cultural asset, this study addresses the role of reverse iranology in the emendation and processing of literary texts. it demonstrates that vahid dastgerdi’s skepticism toward the literary methods of european orientalists forms the basis for discussing the theoretical advancements made by textual emendators. this skepticism, particularly after engaging with helmut ritter’s scholarly-critical framework and meeting jan rypka at the ferdowsi millennial congress, highlights dastgerdi’s reversal of orientation. the research method involves qualitative content analysis, with data collected from old manuscripts of haft peykar (the seven beauties) and its printed editions, as well as other relevant sources. the study explores how dastgerdi’s national rethinking of the khamseh revision in a european style, aligned with literary theory and criticism in armaghan, connects with themes such as “vahid’s mythical thinking as a poet turned critic,” “the poetic nature of the khamseh and the chaotic state of its manuscripts,” and “the convergence of european scientific-critical tools with local traditions” during his time. this intervention contributed to the localization of textual critique and revision within persian literary heritage.