رباط سعدی؛ آگاهی های تازه از ساخت و تعمیر آن، به همراه تصحیحی نو از رساله در سوال صاحب دیوان

می‎دانیم که شیخ اجل سعدی به طریقت جوانمردی، علی‎الخصوص جماعت سقّایان، تعلّق و دلبستگی داشته‌است. او در سال‌های پایانی زندگی، در بیرون شهر شیراز، به هزینهٔ شمس‎الدّین محمّد صاحب دیوان رباطی بر پا کرد و بعد از وفات، در صفّهٔ همانجا به خاک سپرده شد. رباط سعدی در طول قرون متمادی، زیارتگاه فقیر و غنی بود و بسته به اوضاع زمانه، گاه در رونق بود و گاه رو به افول داشت. اخبار و روایاتی که دربارۀ این رباط از روزگار نزدیک به حیات سعدی به دست ما رسیده اندک است. در مقالهٔ حاضر دو‎ روایت کهن از بنیاد نهادن رباط سعدی معرّفی شده و فواید تاریخی حاصل از آن مورد بحث قرار گرفته‌است. روایت قدیم‌تر تکمله‎ای است که میان سال‌های 721 تا 742ق به پایان رسالهٔ «سوال صاحب دیوان» که در جزو رسائل ششگانۀ کلّیات سعدی مضبوط است الحاق شده. از این تکمله واضح می‎گردد که تاریخ بنای رباط سال 679ق بوده و درست سی سال بعد از وفات سعدی، یعنی به سال 721ق، علاءالدّین محمّد بن عمادالدّین محمّد فریومدی، از وزرای مقتدر و هنرپرور سلطان ابوسعید بهادرخان ایلخانی، در عمارت و احیای آن بذل توجّه و مال کرده‌است. روایت دوم قطعه شعری است از جلال طبیب شیرازی (درگذشت پیش از 785ق) در وصف رباط سعدی که در دیوان چاپی شاعر نیست و ناظر به ارتباط سعدی و رباط او با مسئلۀ آب و سقایت است.

saʿdī’s ribāṭ: new evidence on its construction and restoration, with a new critical edition of the treatise suʾāl-i ṣāḥib-i dīwān

it is well established that shaykh saʿdī was affiliated with the futuwwa tradition, particularly the brotherhood of the saqqāyān (water-bearers). in his final years, at the expense of shams al-dīn muḥammad, the ṣāḥib-i dīwān, he founded a ribāṭ (sufi lodge) outside shiraz. after his death, he was interred on the site’s suffah; consequently, over the centuries, the ribāṭ served as a pilgrimage site for both the poor and the elite, its fortunes fluctuating with broader historical conditions. contemporary accounts from near saʿdī’s lifetime are scarce. this article introduces two early sources on the ribāṭ’s foundation and explores their historical implications. the earlier source is an addendum appended between 721/1321 and 742/1341–42 to the suʿāl-i ṣāḥib-i dīwān treatise, one of the six prose works in saʿdī’s kulliyāt. this addendum reveals that the ribāṭ was originally founded in 679/1280–81 and that, exactly thirty years after saʿdī’s death—in 721/1321—ʿalāʾ al-dīn muḥammad b. ʿimād al-dīn muḥammad faryūmadī, an influential minister and arts patron at the ilkhanid court of sultan abū saʿīd bahādur khān, allocated resources for its reconstruction and the revival of its charitable activities. the second source is a previously unpublished poetic fragment by jalāl ṭabīb of shiraz (d. before 785/1383–84) praising saʿdī’s ribāṭ; absent from the edited dīwān, the poem highlights the ribāṭ’s connection to water and the practice of siqāyat (providing water).