بررسی سیمای آدم آبی و پری دریایی در متون کهن ایرانی و خاستگاه اساطیری آنها

باور به انسان‌نمایانی که در دریاها و دریاچه‌ها زندگی می‌کنند، از روزگاران قدیم تاکنون در فرهنگ ایرانی مشاهده می‌شود. آنها در متون کهن، به‌ویژه عجایب‌نامه‌ها و متون جغرافیایی، به شکل انسان و با نام آدم آبی توصیف شده‌اند. گاه نیز به شکل نیمه‌زن/مرد-نیمه‌ماهی تصویر می‌شوند که یادآور پری دریایی در باور امروزیان است. پیشینة این انسان‌نمایان آبی به اساطیر میان‌رودان بازمی‌گردد؛ در آنجا موجوداتی وابسته به ایزد آب‌ها، مرکّب از انسان و ماهی و با نقش محافظ به نام‌های اپکالو و کولولو/کولیلتو می‌شناسیم. آتارگاتیس، ایزدبانوی باروری آرامیان، که پسین‌تر به میان‌رودان و جهان غرب راه یافت، هم بنا بر روایت مورّخان و شواهد باستان‌شناسی گاه به این شکل تجسّم می‌شده است. در باورهایِ ایرانیِ پیش از زردشت، پری، ایزدبانوی زیبا و فریبای باروری بود که در آیینِ نوی زردشتی به عنوان دیوزن شناخته و رانده شد؛ امّا بعضی صفات نیکویش به آناهیتا، ایزدبانوی آب‌ها، رسید و هم در اذهان جمعی ایرانیان به جای ماند و در قصّه‌های پریان نمود یافت؛ مانند سرشتِ آبی پریان‌، ازدواج و زایندگی، زیبایی، دوستدار طرب و رامش بودن و نمادهای جانوری ماهی و کبوتر؛ مواردی که حضور آنها را علاوه بر قصّه‌هایِ پریانِ ایرانی و متون ادبی کهن، در پیوند با ایزدبانوی آتارگاتیس نیز می‌یابیم.

the imagery of the ādam-e ābi and mermaid in ancient iranian texts and their mythological origins

the belief in humanoid beings inhabiting seas and lakes has been a persistent element in iranian culture since ancient times. in classical texts—particularly in ‘ajā’ib-nāma (wonder books) and geographical works—they are described as human-like creatures referred to as ādam-e ābi. occasionally, they are depicted as half-human (male/female) and half-fish, reminiscent of the modern conception of mermaids. the origins of these aquatic humanoids trace back to mesopotamian mythology, there, we encounter hybrid fish-human protective beings associated with the water deity, known by the names apkallu and kulullu/kuliltu. atargatis, the fertility goddess of the aramaeans—who later spread into mesopotamia and the western world—was also represented in this form, according to historical accounts and archaeological evidence. in pre-zoroastrian iranian beliefs, the pari (fairy) was a beautiful and beguiling fertility goddess. under the new zoroastrian orthodoxy, she was demonized and rejected, yet some of her benevolent attributes were transferred to anahita, the goddess of waters. these traits also persisted in the collective iranian imagination, resurfacing in fairy tales—such as the aquatic nature of fairies, their associations with marriage and fertility, beauty, love of music and joy, and their symbolic animal connections to fish and doves. these elements appear not only in iranian fairy tales and classical literary texts but also share parallels with the goddess atargatis.