جای‌گزینی تخیل تاریخی با تخیل جغرافیایی به‌مثابه‌ وجه ممیز دوره‌های عجایب‌نامه‌نویسی فارسی

در این نوشتار، نشان داده خواهد شد که چگونه عنصر «مکان»، که در قالب توجه به جغرافیا در متون عجایب‎نامه‎ای دورۀ اول برجسته شده‌است، نمایندۀ فکر زمینی و غیرتخیلی و خردگرایی است که در دوره‎های بعد جای خود را به «زمان» در قالب «تاریخ» می‎دهد و از عقلانیت و عینی‎بودن خارج می‎شود و به تخیل گره می‎خورد. به‎نظر می‎رسد عجایب‎نامه‎نویسی در دورۀ اول، پایگاهی برای نوعی «مقاومت» دربرابر جریان رسمیِ علم بوده‌است. با استناد به روش تبارشناختی فوکو، در پژوهش حاضر کوشش شده‌است نقاط گسست در خیال‎پردازی عجایب‎نامه‎نویسان معرفی شوند. در دورۀ نخست عجایب‎نویسی، «جغرافیا» محمل خیال‎پردازی و حلقۀ اتصال با واقعیت است. در دورۀ دوم، تمسک به «روایت‎پردازی» جای جغرافیا را می‎گیرد. دورۀ سوم، که طی آن خیال‎ورزی با تمسک به رویدادهای «تاریخی» صورت گرفته‌است، شاهد پروبال‎گرفتن موجودات افسانه‎ای و رشد چشمگیر آن‌ها هستیم. حتی شخصیت‎های تاریخی نیز از خیال‎پردازی مولفان عجایب‎نامه‎ها برکنار نمانده‎اند. براین‎اساس، سه دورۀ متمایز عجایب‎نامه‎نویسی معرفی شده‎اند.

history-based imagination replacing geography-based imagination: a hallmark of ʿajāʾib-nāma texts periods

in this article, it will be demonstrated how the element of place, highlighted through its emphasis on geography in early-period ʿajāʾib-nāma texts, embodies earthly, non-imaginative, and rational thought. in later periods, this element yields to time through a focus on history, departing from rationality and objectivity and merging with imagination.  it seems that ʿajāʾib-nāma texts served as a platform for a kind of resistance against the mainstream scientific discourse. employing foucault's genealogical method, this study aims to identify the points of rupture in the imagination of ʿajāʾib-nāma writers. in the first period, geography served as the vehicle of imagination and the connecting link to reality. in the second period, recourse to narrative replaces geography. the third period, in which imagination is based on historical events, we witness the proliferation of mythical creatures and their significant growth. even historical figures have not been spared from the imagination of ʿajāʾib-nāma authors. based on this, three distinct periods of ʿajāʾib-nāma texts are identified.