بررسی چینش صرفی قوافی در غزلیات حافظ (با تکیه بر قوافی مختوم به یاء)

الگوی چینش قوافی، مستخرج از قوافی غزل‎های حافظ با یای نکره، نسبت، مصدر و فعل است. این پژوهش سعی دارد به این پرسش پاسخ بگوید که آیا روش یا الگویی برای خوانش قوافی با انواع یاء در شعر حافظ وجود دارد؟ این الگو یا روش چینش قوافی چیست؟ با پاسخ بدین پرسش، هدف پژوهش که رسیدن به خوانش درست‎تر و دقیق‎تر قوافی در شعر حافظ است محقق می‎گردد. بر این اساس ثابت می‎شود در غزلیات حافظ تنها قوافی نکره (با یای نکره) است که بدون اختلاط با قوافی مصدری و نسبت، و کاملاً یکدست کنار هم به کار رفته‌است (تعداد 36 غزل). بنابراین صفات نسبی (با یای نسبت) و همین‎طور مصدر (با یای مصدری)، هیچ‎کدام در هیچ غزلی به‎صورت یکدست قافیه‎پردازی نشده‌است. دلیل اصلی هم‎قافیه نشدن یای نکره با یای نسبت و مصدر، تفاوت تلفظ و ساخت آوایی این سه نوع یاء است. حدود 13 غزل ممکن است برای عده‎ای از خوانندگان و تحصیل‎کنندگان شعر فارسی، بدخوانی‎ها یا دشواری‎هایی در خوانش قوافی در پی داشته باشد اما بدیهی است که دشواری خوانش متوجه همگان نیست بلکه این پژوهش می‎کوشد الگویی برای خوانش قوافی اشعار به‎ویژه غزلیات ارائه کند تا در صورت امکان، اصل و قاعده‎ای گردد برای خوانش شعر همۀ شاعران. قوافی مهم (با یای نکره) که می‎تواند مشمول دشوارخوانی و بدخوانی باشد بدین شرح است: فلانی، روانی، جوانی، نیکنامی، تمامی، خوشخرامی، دگری، خودکامی، همایی، خماری و تماشایی.

an analysis of the morphological arrangement of rhymesin hafez’s ghazals(focusing on rhymes ending in-yā)

the pattern of rhyme arrangement is derived from the rhymes in hafez's ghazals that end with the indefinite ya (یاء نکره), relational ya (یای نسبت), infinitival ya (یای مصدری), and verbal ya (یای فعلی). this research aims to answer the following questions: is there a method or pattern for reading rhymes formed with different types of -ya in hafez’s poetry? what is the nature of this rhyme arrangement? by answering these questions, the study seeks to achieve its primary goal: a more accurate and precise reading of rhymes in hafez’s poetry. the findings demonstrate that in hafez’s ghazals, only the rhymes formed with the indefinite -ya appear consistently and uniformly, without mixing with infinitival or relational rhymes (a total of 36 ghazals). in contrast, neither relational forms (with relational -ya) nor infinitives (with infinitival -ya) are ever used exclusively as rhymes in any ghazal. the main reason for the incompatibility of the indefinite -ya with the relational and infinitival -ya is the difference in pronunciation and phonological structure among these three forms. approximately 13 ghazals may pose challenges or lead to misreadings for some readers and students of persian poetry. however, it is evident that the difficulty in reading does not apply to everyone. this research attempts to offer a model for reading rhymes in poetry—especially in ghazals— with the goal of establishing a principle or standard that can be applied to the reading of all poets' works. the important rhymes (with indefinite ya) that may be subject to misreading or difficult reading include: folāni, ravāni, javāni, niknāmi, tamāmi, xosh-xarāmi, digari, xodkāmi, homāyi, xomāri, and tamāshāyi.