بررسی گونه شناختی خمسۀ عطایی

خمسه‌سرایی یکی از سنت‌های دیرپای ادب فارسی است که از قرن شش هجری قمری آغاز شد و تا قرن چهاردهم در ایران و سرزمین‌های زیر نفوذ فرهنگ ایرانی ادامه یافت. حکیم نظامی با سرودن «پنج گنج» چنان شهرتی به دست آورد که پس از او، شاعران بسیاری در ایران، شبه قاره، آسیای مرکزی و آسیای صغیر، خمسه‌هایی به زبان‌های فارسی و ترکی سرودند. یکی از خمسه‌سرایان مشهور آسیای صغیر، که خمسه‌ای به زبان ترکی عثمانی سروده است، عطاءالله نوعی‌زاده متخلص به عطایی (قرن 11 ه.ق.) است. هدف این مقاله بررسی گونه‌شناختی خمسۀ عطایی به عنوان نمایندۀ خمسه‌های ترکی عثمانی و مقایسۀ آن با خمسۀ نظامی به‌عنوان نمونۀ اولیۀ نوع ادبی خمسه است. نتایج به‌دست آمده حاکی از آن است که عطایی به قراردادهای شکلی خمسه، مثل تعداد و نام‌گذاری منظومه‌ها، وزن و باب‌بندی آن‌ها، حفظ توپوس‌های برجسته مثل بیت بسمله، ساقی‌نامه، ابیات آغازین و... پایبند بوده، اما یکی از ویژگی‌های اصلی نوع ادبی خمسه را که داستانی بودن منظومه‌های آن است رها کرده و تنها یک منظومۀ داستانی به تقلید از هفت‌پیکر سروده است. عطایی در سرودن مثنوی‌هایش به طور کلی، تحت تاثیر وضعیت جامعۀ عصر خود بوده و قصه‌های هفت‌گانۀ منظومۀ هفت‌خوان نیز حکایت از وضعیت اجتماعی عصر او دارد.

the typological study of atayi’s khamse

khamse-sarayi (quintet composing) is one of the long-standing traditions of persian literature that began in the twelfth century until the twentieth century in iran and the lands under the influence of iranian culture. hakim nizami gained such fame by composing &panj ganj& that after him, many poets in iran, subcontinent, central asia and asia minor wrote khamse in persian and turkish languages. one of the famous khamse composers of asia minor, who wrote a khamse in ottoman turkish language, is nev’i-zade atayi. the purpose of this article is the typological and comparative study of atayi’s khamse with nizami’s khamse. the obtained results indicate that atayi adheres to formal conventions of khamse, such as the number and naming of verses, their weight and seasonality, preservation of prominent topos such as beit basmeleh, saqiname, opening verses, etc. but he left one of the main features of the khamse literary genre, which is the fiction of its verses, and wrote only one fictional verse in imitation of haft-peikar. in composing his masnavis, atayi was generally influenced by the social situation of his era, and the seven stories of the haft-khan poem also tell about the social situation of his era.