ماهیت و مولفه‌های «شکر و قدردانی» از منظر قرآن و روان‌شناسی مثبت‌گرا

در روان‌شناسی مثبت، شکرگزاری و توجه به آثار آن در زندگی فردی و اجتماعی، مبحث نوظهوری است. در قرآن نیز خداوند با ذکر نعمت‌های فراوان و به تعبیر الهی «شمارناپذیر»، بارها رفاه انسان و اسباب مادی و معنوی‌ در تسخیر او را یادآورى می‌کند و از انسان می‌خواهد با شکر نعماتش و بهره بردن از منافع آن، رشد خود را به کمال برساند. در عین حال، شکرگزاری به‌عنوان یک مفهوم اخلاقی در قرآن و قدردانی به‌عنوان یک مفهوم ناظر به آداب اجتماعی در روان‌شناسی مثبت، بررسی ماهیتی این دو مفهوم را در قرآن و روان‌شناسی ضروری می‌سازد. این پژوهش، یک مطالعۀ تطبیقی از نوع تبارشناختی است که ترکیب‌بندی و کارکردهای دو موضوع شکرگزاری و قدردانی را در قرآن و روان‌شناسی مثبت بررسی می‌کند. هدف این پژوهش، بیان شباهت‌ها و تفاوت‌های ماهوی و مولفه‌های کلیدی در دو حوزۀ یادشده است. بر اساس نتایج پژوهش، قرآن کریم در موضوع شکر و سپاسگزاری، به صورت توامان، نگاه بنیادگرایانه و کارکردگرایانه مبتنی بر بنیاد خودساختۀ قرآنی را دارد، برخلاف روان‌شناسی مثبت‌گرا که موضوع را صرفاً کارکردگرایانه مطرح می‌کند. همچنین علی‌رغم مشابهت‌های ظاهری، شکرگزاری در قرآن و روان‌شناسی مثبت‌گرا تفاوت ماهیتی و پارادایمی دارند و بر پایۀ نظام‌های فکری متفاوتی بنا شده‌اند.

the nature and constituents of ‘shukr’ and ‘gratitude’ from the perspective of the qurʾān and positive psychology

in positive psychology, the significance of gratitude and its impact on individual and social well-being is a relatively emerging field of study. in the qurʾān, however, divine discourse recurrently underscores the innumerable blessings bestowed upon humankind and calls upon individuals to acknowledge and express gratitude as a means of spiritual and personal growth. while shukr (arabic: شکر, lit: thankfulness) is conceptualized as an ethical principle in the qurʾān, gratitude in positive psychology is primarily examined in relation to social etiquette. this distinction necessitates a comparative study of the essence of these concepts in both domains. this research, employing a genealogical approach, investigates the structural composition and functional dynamics of shukr and gratitude within the qurʾānic framework and positive psychology. the objective is to delineate the conceptual convergences and divergences between these two paradigms. findings indicate that the qurʾānic perspective on shukr integrates both foundationalist and functionalist dimensions, grounded in a self-constructed qurʾānic epistemology. conversely, positive psychology approaches gratitude from a purely functionalist standpoint, lacking a metaphysical or transcendental dimension. moreover, despite superficial similarities, shukr in the qurʾān and gratitude in positive psychology exhibit fundamental ontological and epistemological distinctions, each rooted in distinct intellectual traditions.