مفهوم قرآنی «شاکله» از پندار جبرگرایی تا حقیقت خلقت ثانویه

قرآن کریم اعمال هر فرد را بر اساس «شاکلۀ» او معرفی فرموده و همین امر خاستگاه دیدگاه‌ها و نتیجه‌گیری‌های متنوع شده است. اگر شاکله ریشه در آفرینش آدمی داشته باشد، گونه‌گونی ماهیت‌های بشری و نوعی جبر در صدور رفتارها، از نتایج محتمل آن خواهد بود. اما اگر شاکله پدیده‌ای خودساخته باشد، کشف زمینه‌ها و عوامل دخیل در آن اهمیت می‌یابد. این مقاله می‌کوشد به شیوۀ توصیفی-تحلیلی مفهوم و مقصود از شاکله و عوامل شکل‌گیری آن را تبیین کند. نتایج بررسی نشان می‌دهد شاکلۀ آدمی شخصیت اخلاقی خودساخته و خلق‌وخوی ثانوی فرد است که متاثر از عواملی چون زمینه‌های ژنتیکی، وراثتی و شخصیتی، غرایز، گرایش‌های فطری، قوۀ عاقله، محیط اجتماعی و فرهنگ پیرامونی و عنصر اختیار و انتخاب فرد شکل می‌گیرد. ازاین‌رو ضمن منتفی شدن جبرگرایی در اعمال، نقش علم اخلاق و تربیت در ایجاد شاکله و متقابلاً نقش شاکله در بروز رفتارها، مسئلۀ نیت و خلوص آن و مسئلۀ خلود روشن می‌شود. نتیجۀ این پژوهش در حوزه‌های مختلف مطالعات اسلامی مانند جبر و اختیار، خلود، ماهیت و فلسفۀ علم اخلاق، علوم تربیتی و برخی مسائل دانش اخلاق مانند اخلاص، کاربرد آشکار دارد.

the qur’anic concept of “shākilah” (disposition): from the notion of predestinarianism to the reality of secondary creation

the holy qurʾān presents individual actions as being based on one’s “shākilah” (arabic: شاکِله, disposition), which has led to a variety of interpretations and conclusions. if “shākilah” is rooted in the creation of the individual, the diversity of human natures and a form of determinism in the manifestation of behaviors may be potential outcomes. conversely, if “shākilah” is a self-constructed phenomenon, uncovering the underlying factors and influences will become significant. this article aims to explore and articulate the concept and purpose of “shākilah,” as well as the factors contributing to its formation, utilizing a descriptive-analytical approach. the study’s findings indicate that human shākilah represents the self-constructed moral personality and secondary temperament of an individual, shaped by a variety of influences, including genetic factors, hereditary traits, personality backgrounds, instincts, innate tendencies, intellectual abilities, social environment and culture, as well as the individual’s element of free will and choice. therefore, while determinism in actions is dismissed, the role of ethics and education in shaping “shākilah,” as well as the reciprocal influence of “shākilah” on behavior, clarifies the issues of intention and its purity, as well as the concept of eternal life. the results of this research have clear implications in various fields of islamic studies, such as determinism and free will, eternal life (immortality), the nature and philosophy of ethics, educational sciences, and some issues in moral theology, including sincerity.