بررسی روابط بین صفات سنبله‌ای با صفات فنولوژیکی و رشدی ژنوتیپ‌های مختلف گندم نان تحت شرایط تنش خشکی مرحله گلدهی در مزرعه

گندم مهمترین گیاه زراعی است که حدود 20 درصد از اراضی جهان به کشت آن اختصاص‌یافته است. بر اساس گزارش فائو حدود 90 درصد از کشور ایران در نواحی خشک و نیمه‌خشک قرار دارد. تنش خشکی هرساله خسارت فراوانی را در محصولات زراعی ایجاد می کند و موجب کاهش 17 درصدی عملکرد می شود؛ ازاین‌رو انجام تحقیقات در زمینه بهبود مقاومت گیاهان در برابر تنش خشکی و یافتن راه کارهای مناسب به منظور کمینه ساختن تلفات آب در بخش کشاورزی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به منظور شناسایی روابط بین صفات مختلف در گندم نان، 30 ژنوتیپ تحت آزمایش اسپلیت‌پلات در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در شرایط آبیاری عدم تنش و تنش خشکی شروع گلدهی در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه شهید مدنی در سال 96-1395 مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که بین ژنوتیپ‌ها از نظر صفات مورد بررسی اختلاف معنی‌دار وجود دارد. اختلاف بین شرایط عدم تنش و تنش خشکی برای کلیه صفات به-جز عملکرد کاه سنبله معنی‌دار شد. اثر متقابل ژنوتیپ×تنش خشکی برای کلیه صفات به جز طول سنبله، وزن هزار دانه، سرعت پر شدن دانه و سرعت رشد رویشی معنی‌دار شد که بیانگر پاسخ متقاوت ژنوتیپ ها به شرایط خشکی مختلف است. نتایج حاصل از تجزیه همبستگی کانونیک نشان داد، در هر دو سطح عدم تنش و تنش خشکی بین جفت متغیرهای کانونیکی حاصل از صفات فنولوژیکی و رشدی با صفات سنبله‌ای همبستگی معنی‌داری وجود دارد. با توجه به نتایج تجزیه همبستگی کانونیک می‌توان عنوان کرد که تحت شرایط عدم تنش جهت افزایش خصوصیات مطلوب سنبله (شاخص برداشت سنبله و تعداد دانه در سنبله)، صفات سرعت رشد رویشی و سرعت پر شدن دانه به عنوان متغیرهای گزینشی مهم می توانند مورد استفاده قرار گیرند. در شرایط تنش گلدهی جهت افزایش تعداد دانه در سنبله، شاخص برداشت سنبله، تعداد سنبلچه در سنبله و طول سنبله و کاهش عملکرد کاه سنبله، صفات سرعت رشد رویشی، طول دوره پر شدن دانه، تعداد روز تا رسیدگی و سرعت رشد رویشی می‌توانند به عنوان معیارهای گزینشی مناسب در نظر گرفته شوند.

relationships between spike traits and phenological and growth traits of various bread wheat genotypes under moisture stress conditions during the flowering stage in field evaluation.

introductionwheat, as one of the most important crops, occupies about 20% of the world’s cultivated area. in the fao report, more than 90% of iran is classified as arid and semi-arid. the impact of drought stress on crops is devastating, resulting in yield losses of 17% every year. it is therefore of high importance to conduct researches to improve crop resilience to drought stress and minimize water losses in agriculture.materials and methodsthis study explored the relationships among different traits in bread wheat genotypes. a split-plot experiment was conducted, according to the randomized complete block design with three replications, to investigate 30 genotypes as subfactors. the experiment was carried out at the research farm of shahid madani university, tabriz, northwest of iran during the 2016-2017 growing season, under normal irrigation and drought stress conditions during the early flowering stage as a main factor (b). the relationship between yield and yield components and the relative importance of traits affecting yield were investigated using an analysis of variance, mean comparison, and canonical correlation analysis after measuring the traits of the studied genotypes.results and discussionthe analysis of variance results revealed significant differences among genotypes for the examined traits. moreover, the impact of drought stress was significant for all traits except spike straw yield. the interaction effect of stress and genotype was significant for all traits except 1000-grain weight, spike length, grain filling rate, and vegetative growth rate, indicating that the relative performance of the genotypes changed between the two environments. canonical correlation analysis indicated a significant correlation between pairs of canonical variables resulting from phenological and growth traits with spike-related traits under normal and moisture stress levels. conclusionsbased on the results of canonical correlation analysis, it can be concluded that, under normal field conditions, enhancing desirable characteristics in the spike (such as spike harvest index and grains/ spike) requires considering the traits of vegetative growth rate and grain filling rate. on the other hand, under stress conditions at the flowering stage in the field, selecting criteria should prioritize an increase in the grains/spike, spike harvest index, spikelets/spike, and spike length, as well as a decrease in spike straw yield, vegetative growth rate, length of grain filling period, days to maturity, and vegetative growth rate.