بررسی دیدگاه امام محمد غزالی در باب نسبت اختیار و ضرورت علّی

از مسائلی است که محل نزاع میان اندیشمندان اسلامی، از حکما و متکلمان و » جبر علّی و معلولی « رابطه اختیار با قاعده فلسفیاصولیان بوده است. مشهور حکمای اسلامی اختیار را در تعارض با این قانون عقلی و ضروری نمیدانند ولی برخی متکلمان از جملهغزالی آن را منافی با اختیار دانسته اند. لذا محور این پژوهش آن است که با مطالعه و تحقیق در آثار متفکر برجسته جهان اسلام ومتکلم بزرگ اشعری )غزالی( اندیشه کلامی وی را در باب نسبت اختیار و ضرورت علّی مورد بررسی و ارزیابی قرار دهد. با توجه بهموضوع، این مقاله از حیث جمع آوری مطالب کتابخانهای، و از حیث روش، توصیفی – تحلیلی و از منظر هدف، بنیادی است. در ایننوشتار سعی شده است پس از تبیین مفاهیم اختیار، ضرورت علّی و اراده، انگیزههای اساسی نفی علیت در نظام فکری غزالی بررسیشود. در مجموع معلوم میشود که تفکر اشعریگری بر کل نظریات غزالی سایه افکنده است و سبب جهتگیری گوناگون وی در تماممسائل از جمله اختیار و اراده شده است. از دیدگاه غزالی اعتقاد به قاعده ضرورت علّی و معلولی مستلزم محدود بودن قدرت الهی وسلب اختیار انسان و فاعل مختار و مجبور بودن خداوند در اعمالش میشود. از این رو در پاسخ به سوال اصلی تحقیق یعنی آیا ازدیدگاه امام محمد غزالی میان اعتقاد به ضرورت علّی و معلولی و اختیار فاعل مختار میتوان جمع کرد یا نه؟ میتوان گفت که دراندیشه غزالی اختیار با ضرورت علّی جمع پذیر نیست.

Critique of AlGhazâlî’s View on the Relationship between Determinism and The Free Will

The effect of values on science has created the fear for some philosophers of science that the main mission of science, namely objectivity, will be undermined. The traditional conception of objectivity, which depends on metaphysical objectivity, has been the correspondence of the mental image with external and independent reality; but with the difficulty of achieving it, as well as the diversity of modern epistemological foundations, newer interpretations of it have been proposed that also affect the valueladennessof science. Linking objectivity with the element of trust or epistemological perfection or purity of unscientific values and personal tendencies are examples of these approaches. Objectivity means the conformity of science with external reality and once the basis is clarified as to whether such a thing is possible or not, the method of achieving this ideal and its ills are discussed. This objectivity includes two stages of process and outcome, and scientific results will be objective if the process of science is objective and free of nonobjective factors and tools.