بازشناسی تحولات فرهنگی اران در سده‌های 4 و 5ق/10 و 11م بر پایۀ منابع ادبی

تاریخ فرهنگی اران در سده ‌های 4 و 5 قمری از موضوعات مهمی است که در منابع تاریخی آن دوره کمتر به آن پرداخته شده است و به‌همین سبب جای چندانی در پژوهش‌های تاریخی معاصر ندارد. مسئله این پژوهش که با روش تاریخی و با رویکرد تاریخ فرهنگی و مراجعه به منابع ادبی این دوره نگاشته شده است، بررسی تحولات فرهنگی اران در این دو سده و هدف از این پژوهش نشان‌دادن فرایند تضعیف فرهنگ مسلط عربی در اران و جنبه ‌های مختلف احیای فرهنگ بومی و گسترش فرهنگ ایرانی به ‌جای آن است. یافته ‌های این پژوهش ضمن تصحیح و تکمیل برخی پژوهش‌های پیشین نشان می‌ دهند که حکومت‌های ساجیان، سلاریان، روادیان و شدادیان از آغاز سدۀ 4 تا نیمۀ سدۀ 5 قمری با بیرون‌راندن والیان منصوب خلافت عباسی، حکومت ‌های نیمه‌مستقلی در اران تاسیس کردند و به هژمونی فرهنگ و زبان عربی پایان دادند. این کار سبب تثبیت زبان و سنن بومی منطقه از سویی و گسترش فرهنگ ایرانی وزبان فارسی دری از سوی دیگر شد؛ همچنین فرهنگ شاهنامه‌ ای رایج شد و نام‌های باستانی شاپور، انوشیروان و منوچهر در کنار نام‌های اسلامی مانند فضل و علی رواج یافتند و نوروز، مهرگان و سده در کنار اعیاد اسلامی جشن گرفته شدند.

recognizing cultural transformations in arran during the 4th and 5th centuries ah/10th and 11th centuries ad based on literary sources

the cultural history of arran during the 4th and 5th centuries ah is one of the significant topics that has received little attention in the historical sources of that period, and as a result, it has not been adequately addressed in contemporary historical research. this study, written using a historical method with a cultural history approach and by referencing literary sources from this period, examines the cultural transformations in arran during these two centuries. the aim of this study is to demonstrate the process of weakening of the dominant arabic culture in arran and the various aspects of the revival of indigenous culture and the spread of iranian culture in its place. the findings of this study, while correcting and complementing some previous research, show that the sajid, salarid, rawadid, and shaddadid dynasties, from the beginning of the 4th century to the middle of the 5th century ah, expelled the governors appointed by the abbasid caliphate and established semi-independent states in arran, thereby ending the hegemony of arabic culture and language. this led to the consolidation of the region’s indigenous language and traditions, on the one hand, and the spread of iranian culture and the persian dari language, on the other. additionally, the shahnameh (book of kings) culture became prevalent, and ancient names such as shapur, anushirvan, and manuchehr appeared alongside islamic names like fazl and ali. festivals such as nowruz, mehregan, and sadeh were celebrated alongside eid events in islam