تصویر پرتغالی‌ها از خلیج‌فارس؛ واکاوی انگیزه‌های استعماری پرتغال در ترسیم نقشه‌های خلیج‌فارس (سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی/ دهم و یازدهم قمری)

استعمار در آسیا، با ورود پرتغالی‌ها به خلیج‌فارس در سدۀ شانزدهم میلادی/دهم قمری آغاز شد. پرتغالی‌ها با بهره‌گیری از ناوگان دریایی، فناوری‌های پیشرفته و احداث استحکامات کنترل تجارت دریایی را به‌دست گرفتند. این رویدادها تاثیر عمیقی بر تاریخ خلیج‌فارس گذاشت و آن را به دو دوره‌ پیشااستعماری و پسااستعماری تقسیم کرد. پرتغالی‌ها با استفاده از روش‌های نقشه‌نگاری نخستین نقشه‌های دقیق از خلیج‌فارس را تهیه کردند که شامل ترسیم جزئیات خطوط ساحلی، جزایر و بنادر بود. این نقشه‌ها نه تنها ابزاری جغرافیایی، بلکه بازتابی از اهداف استعماری پرتغال در منطقه به‌شمار می‌روند. هدف این پژوهش بررسی نقشه‌های پرتغالیِ سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی/ دهم و یازدهم قمری به کمک روش تحقیق تاریخی برای درک مفاهیم کلیدیِ مرتبط با تاریخ خلیج‌فارس و دریافت ارتباط آن‌ها با اهداف استعماری پرتغال است. این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش است که انگیزه‌های اصلی پرتغالی‌ها از تهیه‌ نقشه‌های دقیق از خلیج‌فارس چه بود و این نقشه‌ها چگونه بازتاباننده‌ اولویت‌های نظامی- اقتصادی پرتغال در منطقه بوده‌اند؛ به نظر می‌رسد در این اسناد و در راستای منافع پرتغال در هند از جمله کنترل مسیرهای تجاری، برخی نقاط همچون هرموز در شرق خلیج‌فارس مورد توجه قرار گرفتند و نقاط کرانه و پس‌کرانه نادیده گرفته شده‌اند که نشان‌دهنده‌ کاربرد نقشه‌ها به‌عنوان ابزاری در خدمت منافع سیاسی و استعماری پرتغال در آن مقطع در بستری از گفتمان استعماری اولیه است.

the portuguese image of the persian gulf: analyzingportugal’s colonial motives in mapping the persian gulf (16th–17th centuries ce / 10th–11th centuries ah)

colonialism in asia began with the arrival of the portuguese in the persian gulf in the 16th century ce (10th century ah). utilizing their naval fleet, advanced technology, and fortified strongholds, the portuguese seized control of maritime trade. these events profoundly influenced the history of the persian gulf, dividing it into pre-colonial and post-colonial periods. by employing cartographic methods, the portuguese produced the first accurate maps of the persian gulf, detailing coastlines, islands, and ports. these maps were not only geographical tools but also reflections of portugal’s colonial ambitions in the region. this research examines portuguese maps from the 16th and 17th centuries ce (10th–11th centuries ah) through historical research methodology to understand key concepts related to the persian gulf’s history and their connection to portugal’s colonial objectives. the study seeks to answer the following question: what were the primary motives behind portugal’s creation of precise maps of the persian gulf, and how did these maps reflect portugal’s military-economic priorities in the region? it seems that these documents, aligned with portugal’s interests in india such as controlling trade routes highlighted certain strategic points such as hormuz in the eastern persian gulf while neglecting coastal and hinterland areas. this selective representation underscores the maps’ role as tools that served portugal’s political and colonial interests within the framework of early colonial discourse