واکاوی عناصر تاریخ فرهنگی هنر ایران در تاریخ ‌نگاری هنر

تاریخ فرهنگی یکی از شاخه‌های نوپای علوم تاریخی است که نگاهی از منظر تاریخ به مباحث فرهنگی دارد. در این الگو که درپی فرو ریختن سلطه تاریخ سیاسی و برآمدن رویکردهای جدید تاریخی و فلسفی بنیان نهاده شد، فرهنگ به‌مثابه میراث اجتماعی، موضوع اصلی رویکردی تاریخ‌نگارانه قرار می‌گیرد؛ در این میان یکی از حوزه‌های مطالعاتی پراهمیت و از قضا مغفول، تاریخ‌نگاری هنر است که سابقه‌ای بیش از دو سده در ثبت میراث هنری جهان و از جمله ایران دارد؛ بر همین اساس، این مقاله بر مبنای مطالعة موردی چهار اثر شاخص تاریخ‌نگاری هنر (دو مورد در هنر جهان و دو مورد در هنر اسلامی) و با هدف شناسایی میزان توجه این آثار به مقوله‌های تاریخ فرهنگی در نگارش تاریخ هنر استوار شده است تا از این میان میزان ملاحظه این مورخان به بافت و زمینه‌های فرهنگی هنر در ایران و موارد مغفول معین شود. مقاله با رویکرد کیفی و توصیفی- تحلیلی سامان یافته و یافته‌ها حاکی است که این آثار در توجه به مقولات فرهنگی در تحلیل هنر ایران یکسان نبوده‌اند؛ چنان‌که از لحاظ کمّی نیز با توجه به تمرکز دو کتاب گامبریچ و گاردنر بر تاریخ جهان، حجم کمی در این دو مجموعه به هنر ایران اختصاص یافته است. این یافته به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که ارنست گامبریچ خود از پیشگامان نگارش تاریخ فرهنگی هنر است، اما به‌نظر می‌رسد این رویکرد او تحت‌تاثیر میزان بسیار اندک و محدود توجه او به تاریخ هنر ایران قرار گرفته است. بیشترین نمودهای عناصر فرهنگی نیز در کتاب هنر اسلامی (ایروین) مشهود است که با درنظرگرفتن گرایش‌های فکری و ملاحظة بافت فرهنگی و اجتماعی جوامع اسلامی در نگارش تاریخ هنر توسط این مورخ قابل تحلیل است.

analyzing elements of cultural history of iranian art in art historiography

cultural history is one of the nascent branches of historical sciences that looks at cultural issues from the perspective of history. in this model, which was established after the collapse of political history authority and the emergence of new historical and philosophical approaches, culture as a social heritage is the main subject of a historiographical approach; among these, one of the most important and ironically neglected fields of study is art historiography, which has a history of more than two centuries in recording the artistic heritage of the world, including iran; accordingly, this article is based on the case study of four works of art historiography (two in world art and two in islamic art) with the aim of identifying the importance of these works to the categories of cultural history in the writing of art history, and to determine the extent of these historians’ attention to the context and cultural contexts of art in iran and the neglected cases. the article is organized with a qualitative and descriptive-analytical approach and the findings indicate that these works were not the same in regard to cultural categories in the analysis of iranian art; in terms of quantity, due to the focus of the two books by gombrich and gardner on world history, a small volume is devoted to iranian art in these two collections.  this finding is especially important because ernst gombrich himself is one of the pioneers of writing the cultural history of art, but it seems that his approach has been influenced by the very small and limited amount of his attention to the history of iranian art. the most manifestations of cultural elements are also evident in the book of islamic art (irwin), which can be analyzed by considering the intellectual trends and observing the cultural and social context of islamic societies in the writing of art history by this historian.