بررسی سیمای مشایخ صوفیه در عصر صفوی بر اساس هژمونی آنتونیو گرامشی

از رویکردهای اجتماعی و فکری رایج در تاریخ، عرفان و تصوّف است که از زمان شکل گیری تا اوج و کمال با تغییراتی همراه بوده است. این رویکرد بهرغم تاثیر در مولّفه‌های دیگر، از عوامل گوناگونی نیز تاثیر پذیرفته است و در ضمن این تعامل‌ها بستری ایجاد شده است که سبب رواج یا کسادی مکتب تصوّف شده است. این مقاله با روش تحلیلی توصیفی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای معتبر، سیمای مشایخ متصوّفه عصر صفوی را با تاکید بر نظریه هژمونی آنتونیو گرامشی، مورد بررسی قرار داده است و نشان می‌دهد در این عصر مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، ایدئولوژیکی، سیاسی و مذهبی بسیاری در حکم هژمونی و عامل قدرت عمل کرده‌اند و در رونق تصوّف و ایجاد گروه هژمون نقش داشته‌اند. به عقیده گرامشی، هژمونی بدون اجبار با تکیه بر اقناع و رضایت عمومی انجام میشود. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد در عصر صفوی مسائلی چون فرهنگ رفتاری شیوخ، احترام قائل بودن برای دیگران و... در زمره هژمونی فرهنگی؛ داشتن شیخ ممتاز، تبلیغ شاگردان و... در زمره هژمونی اجتماعی؛ قائل بودن به کرامات برای شیوخ، تعلّق طریقه به یک صوفی بزرگ، انطباق مشرب نویسنده با مشایخ و... در زمره هژمونی ایدئولوژی؛ موضع صاحبان قدرت و... ازجمله هژمونی سیاسی و جنبه تقدّس متصوّفه از هژمونی مذهبی، تجارت و توانایی مالی متصوّفه در شمار هژمونی اقتصادی هستند که در اجتماع آن روزگار قوّت گرفته‌اند و سبب اقناع و هدایت اراده جمعی شده است، قابل تببین است. هژمونی ایدئولوژی بیشتر از سایر هژمونی‌ها در این عصر سبب قدرت مشایخ شده است.

a closer look at the image of the safavid-period sufi shaykhs through antonio gramsci's theory of hegemony

sufism has stood as one of the most profound and transformative intellectual currents in islamic history، undergoing many evolutions across the ages—periods of flourishing and prominence، as well as times of marginalization and decline. using an analytical-descriptive method and drawing upon various reliable sources، the present article examines the image of the sufi shaykh during the safavid era with an emphasis on antonio gramsci's theory of hegemony. this study reveals that during the safavid period، a range of cultural، social، economic، ideological، political، and religious factors acted as mechanisms of power، contributing to the flourishing of iranian sufism and the creation of a hegemonic group. according to gramsci، hegemony manifests primarily through persuasion and public consent rather than coercion. this article demonstrates that during the safavid era، elements such as the behavioral culture of sufi shaykhs and respect for others served as tools of cultural hegemony. similarly، things like serving a prominent shaykh and discipleship-based promotion on the one hand، and attributing miracles to sufi shaykhs، tracing lineage to renowned masters، and expressing certain inclinations similar to great sufis on the other hand، functioned as elements of social and ideological hegemony، respectively. additionally، political، religious، and economic hegemony were established through factors such as hierarchical status، spiritual sanctity، and financial influence، all of which played critical roles in garnering public support and guidance. among these، ideological hegemony emerged as the most influential in empowering sufi shaykhs during the safavid era