تجزیه خوشه ای و گروه بندی ژنوتیپ های مختلف گندم تحت شرایط تنش خشکی گلدهیدر محیط گلخانه

هدف: گندم مهم‌ترین گیاه زراعی است که حدود 20 درصد از اراضی جهان به کشت آن اختصاص‌یافته است. براساس گزارش فائو حدود 90 درصد از کشور ایران در نواحی خشک و نیمه‌خشک قرار دارد. تنش خشکی هرساله خسارت فراوانی را در محصولات زراعی ایجاد می کند و موجب کاهش 17 درصدی عملکرد می گردد؛ ازاین‌رو انجام پژوهش‌ها در زمینه بهبود مقاومت گیاهان در برابر تنش خشکی و یافتن راه کارهای مناسب به منظور کمینه‌ساختن تلفات آب در بخش کشاورزی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بنابراین ارزیابی و تعیین میزان تحمل به خشکی ژنوتیپ‌های گندم نان براساس عملکرد در شرایط تنش و بدون تنش رطوبتی و بررسی اهمیت نسبی صفات ریخت‌شناسی، فنولوژیکی و فیزیولوژیکی موثر بر عملکرد ژنوتیپ‌های موردمطالعه به‌منظور دستیابی به معیارهایی برای انتخاب ژنوتیپ‌های پرمحصول به منظور استفاده در برنامه‌های به‌نژادی لازم و ضروری است. هدف این پژوهش بررسی روابط موجود بین صفات و استفاده از این روابط در گزینش ارقام پرمحصول تحت شرایط آبیاری مطلوب و تنش خشکی در مرحله شروع گلدهی بود.روش پژوهش: به منظور شناسایی همبستگی و روابط بین صفات مختلف در گندم نان، 30 ژنوتیپ به‌عنوان فاکتور فرعی تحت آزمایش اسپلیت ‌پلات در قالب طرح کاملاً تصادفی در گلخانه با سه تکرار در شرایط آبیاری طبیعی و تنش رطوبتی شروع گلدهی بررسی شدند. پس از اندازه‏گیری صفات موردمطالعه، به‎منظور بررسی روابط موجود بین عملکرد و اجزای عملکرد، با سایر صفات و بررسی اهمیت نسبی صفات موثر بر عملکرد ژنوتیپ‌های موردمطالعه، تجزیه واریانس، مقایسه میانگین‌ها، تجزیه خوشه‌ای و تجزیه به عامل ها انجام شد.یافته‌ها: تجزیه خوشه‌ای براساس کلیه صفات در شرایط نرمال و تنش کمبود آب به‌روش وارد و با استفاده از فاصله مربع اقلیدسی انجام گرفت، در تجزیه خوشه‌ای تحت شرایط نرمال، چهار گروه ایجاد شد که ژنوتیپ‌های برتر از نظر وزن دانه در گروه اول (cd-6، c-93-8، cd-3، cd-5، cd-7، cd-4، c-93-4، cd-1، cd-9، c-94-8 و c-93-6) با میانگین 7.93 گرم در واحد پنج بوته قرار گرفتند، اما تحت شرایط تنش خشکی ژنوتیپ‌های گروه دوم (میهن، اروم، c-93-3، c-94-7، c-93-9، c-94-3، c-93-8، cd-2 و c-93-7) دارای بیش‌ترین وزن دانه (2.18 گرم در واحد پنج بوته) بودند.نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج پژوهش، دو مولفه اول و دوم 76.24 درصد از تغییرات کل داده‌های اولیه را توجیه کردند که صفات مورفولوژیکی و فیزیولوژیکی توانستند ارقام حساس (c-93-11 و c-93-4) و متحمل به خشکی (میهن و اروم) را از هم تفکیک نمایند. براساس نتایج تجزیه بای‌پلات، صفات سطح برگ پرچم، سرعت رشد رویشی، تعداد پنجه بارور، عملکرد دانه، تعداد دانه در سنبله و وزن هزاردانه نقش تعیین‌کننده در جداسازی ژنوتیپ ها تحت شرایط نرمال و تنش داشتند.

cluster analysis and genotype clustering of wheat under drought stress over flowering phase in the greenhouse conditions

objective: this study aimed to investigate the relationships between traits and use these relationships to select high-objective: wheat, accounting for about 20% of global cultivated land, is vital for food security. with over 90% of iran classified as arid or semi-arid, drought stress critically impacts crop yields, causing approximately 17% losses annually. improving drought resilience and water-use efficiency in wheat is therefore essential. this study aims to assess drought tolerance in bread wheat genotypes based on their performance under normal and water-stressed conditions, and to identify morphological, phenological, and physiological traits linked to high yield for use in breeding programs.methods: a split-plot experiment with three replications was conducted in a greenhouse to evaluate 30 wheat genotypes under normal irrigation and post-anthesis drought stress. trait correlations, yield associations, and the relative importance of traits were analyzed using anova, mean comparisons, cluster analysis (euclidean distance and ward’s method), and factor analysis.results: cluster analysis grouped genotypes into four under normal conditions, with the first group (including cd-6, c-93-8, cd-3, etc.) exhibiting the highest average grain yield of 7.93 g per five plants. under drought, the second group (mihan, eroum, c-93-3, etc.) achieved the highest yield of 2.18 g per five plants. the first two principal components explained 76.24% of data variability, effectively distinguishing sensitive cultivars (c-93-11, c-93-4) and drought-tolerant genotypes (mihan, eroum). biplot analysis identified flag leaf area, vegetative growth rate, fertile tiller number, grain yield, grains per spike, and 1000-grain weight as key traits for genotype separation under both conditions.conclusion: according to results,  the first and second two components explained 76.24% of the changes in the primary data, that the morphological and physiological traits could be determined by the sensitive cultivars (c-93-11 and c-93 4) and separate the drought tolerant (mihan and eroum) from each other. based on the results of biplot analysis, flag leaf area, vegetative growth rate, number of fertile tillers, grain yield, number of grains per spike and 1000-grain weight had a determinative role in isolating genotypes under normal irrigation and stress conditions..