نظریۀ «استغلال» در حقوق کشورهای عربی و سنجش آن با نهادهای مشابه در فقه اسلامی

در کتب حقوقی معاصر کشورهای عربی نظریه‏ای تحت‌عنوان «استغلال» در ذیل مبحث ارکان عقد و در ضمن عیوب تراضی ذکر می‏شود. در این نوشته‏ها مصادیق عیوب اراده در جهل، غلط، تدلیس، اکراه و استغلال منحصر می‏شود. مراد از استغلال در باب معاملات آن است که ارادۀ فرد به‌هنگام معامله آن‏چنان معیوب باشد که طرف دیگر از آن سوء‌استفاده کند، اعم از آنکه این ضعف از حالتی درونی مانند سلطۀ پدر بر فرزند یا زوج بر زوجه یا کارفرما بر کارگر یا سببی مادی مانند نیاز به پول ناشی شده باشد. به‌هرحال، این ضعف یا عیب در اراده، عقد را از تعادل و هم‏وزنی خارج می‏سازد و براین‌اساس، تناسبی میان التزامات طرف قوی و ضعیف وجود نخواهد داشت. در حقوق کشورهای عربی تدابیر خاصی برای استغلال پیش‏بینی شده است ولی در فقه و به‌تبع حقوق ما گرچه مفاهیمی نزدیک به استغلال وجود دارد، ولی جای چنین نهادی خالی است. به نظر می‏رسد بتوان از ادلهٔ خاص مانند بیع نجش، تلقی رکبان، بیع استرسال و قواعد عمومی مانند قاعدهٔ عدالت، انصاف و قاعدۀ ممنوعیت اجحاف برای تاسیس این نهاد در فقه و حقوق ما بهره برد.

the theory of misuse of faulty intent (ʾistighlāl) in the laws of arabic countries and analyzing it in comparison with similar institutions in islamic jurisprudence

a theory known as ʾistighlāl or misuse of faulty intent is mentioned in contemporary legal texts of arab countries, under the topic of contract elements and within the discussion of defects in consent. in these texts, the examples of defects of will include ignorance (jahl), mistake (ghalaṭ), fraud (tadlīs), coercion (ʾikrāh), and misuse of faulty intent (ʾistighlāl). misuse of faulty intent in the context of transactions refers to a situation where an individual's will is compromised to the point that the other party exploits it, whether this weakness has internal roots, such as a father's authority over a child, or a husband's over his wife, or an employer's over a worker; or material roots, such as financial need. in any case, this faltering or defect in will throws the contract out of balance and equity, and based on this issue, no proportionality would remain between the responsibilities of the stronger and the weaker party. in arabic countries the law has provided particular measures for misuse of faulty intent, but in jurisprudence and therefore in our legal system the absence of such an institute can be felt, although similar concepts exist within the current system. in doing so, it seems possible to draw on specific justifications, such as bayʿ-i najash, talaqqī rukbān, and bayʿ-i ʾistirsāl. it is also possible to draw on general principles such as the principles of justice, fairness, and the principle of prohibition of exploitation (ʾijḥāf) to establish this institution in our jurisprudence and law.