واکاوی ادلۀ مخالفان حجیت مذاق شریعت مبتنی بر تحلیل صُوَر استناد به مذاق شریعت

در خصوص حجیت مذاق شریعت به‌مثابهِ دلیل بر حکم شرعی میان فقها اختلافِ‌نظر وجود دارد و جستار حاضر با هدف واکاوی ادلۀ مخالفانِ حجیتِ مذاق شریعت با ابتنا بر صُوَر استناد به مذاق شریعت، به‌روش توصیفی‌تحلیلی و بر پایۀ گردآوری داده‌ها به‌شیوۀ کتابخانه‌ای به بحث پرداخته است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که «برخورداری از تالی‌فاسدها» و «عدم‌ذکر مذاق شریعت به‌عنوان منبع مستقل فقاهتی» ازجمله دلایل فقها بر عدم‌حجیت مذاق شریعت است. مراد از تالی فاسدهایی که از آن سخن به میان می‌آید «محتمل‌الوجهین‌بودنِ منبع پیدایش مذاق شریعت»، «خلط میان دو عنوان فرضیه و نظریه» و «احداث یک معنای شناور برای مذاق» است. واکاوی ادلۀ این گروه از فقها براساس تحلیل صُوَر استناد به مذاق نشان می‌دهد، برخی از اِشکال‌ها و تالی فاسدهای مطرح‌شده درست و برخی دیگر نادرست است و درعین‌حال، دلایل دیگری بر عدم‌حجیت مذاق شریعت مطرح شده که باعث قوّت‌بخشیدن به فرضیۀ عدم‌حجیت مذاق شریعت می‌شود.

a critical analysis of the arguments of opponents regarding the validity of the savor of divine law (mazāq-i sharīʿat), based on an analysis of the forms of its invocation

there is disagreement among the jurists regarding the authoritativeness of the savor of divine law as a source for deriving legal rulings. the present study aims at examining the arguments of the opponents of this idea, based on various modes in which appealing to the savor of divine law is made. the study was conducted through the descriptive-analytical method and using a library-based approach. it is concluded that some of the jurists’ arguments for opposing the savor of divine law include the “presence of problematic implications” (tālī fāsid), and “the lack of mention of the savor of divine law as an independent source of jurisprudential reasoning”. the problematic implications include the “ambiguous nature (muḥtamal al-wajhayn) of its conceptual origin”, “the conflation of hypothesis with theory”, and “the creation of a vague definition for the savor of divine law. exploring the arguments of this group of jurists based on the forms of invoking the savor of divine law illustrates that some of the criticisms and problematic implications are valid, while others are not. simultaneously, other arguments have been presented for the rejection of the savor of divine law that strengthen the hypothesis of its invalidity.