کنترل و مدیریت سنتی آب‌های سطحی در مناطق خشک با استفاده از سازه‌های آبی کهن (مطالعۀ موردی: شهرستان خوسف)

مدیریت کنترل آب ‌های سطحی به ‌ویژه در مناطق کم بارش، یکی از راه ‌های تامین آب برای رفع نیاز ساکنین مناطق خشک و کم ‌آب ایران است. شهرستان خوسف واقع در استان خراسان جنوبی، یکی از مناطقی است که ساکنین آن از دیرباز تاکنون، به‌دلیل کمبود آب، با انجام تمهیداتی سعی در مدیریت و کنترل آب ‌های سطحی داشته ‌اند. در این راستا، با ایجاد سازه ‌های آبی اعم از بندسار و آب ‌انبار، تلاش نمودند تا آب ‌های سطحی ناشی از بارندگی را کنترل و مورد استفاده قرار دهند. برای انجام این پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است. شیوۀ گردآوری و تنظیم اطلاعات در آن نیز بر پایۀ بررسی ‌های میدانی و کتابخانه‌ ای در سطح شهرستان خوسف بوده که با بهره‌گیری از نرم افزار gis، برخی از این سازه ‌ها نیز شناسایی و چگونگی پراکنش آن‌ها مورد تحلیل قرارگرفته است. هدف اصلی پژوهش حاضر نیز بررسی و تحلیل چگونگی کنترل و مدیریت سنتی و کهن آب‌ های سطحی و نقش برخی سازه ‌های مرتبط با آن همچون بندسار و آ‌ب ‌انبار، در شهرستان خوسف است. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که بیشترین اولویت در ایجاد و پراکنش این سازه ‌ها، نزدیکی به روان‌آب ‌های سطحی (16/. برای آب ‌انبار و 15/. برای بندسار) و سپس ارتفاع مناسب (08/. برای آب ‌انبار و 10/. برای بندسار) برای دسترسی بهتر به آب ‌های سطحی است. همچنین، ساکنین این منطقه با توجه به شیب و جهت شیب مناسب، تلاش داشتند تا سرعت جریان آب‌ های سطحی را برای ورود به بندسارها و آب ‌انبارها، کنترل و مدیریت کنند. ماحصل اقدامات انجام‌گرفته، تغییر در زمین ‌سیمای منطقه و تلطیف شرایط سخت محیطی برای ادامه حیات ساکنین را به‌دنبال داشته است.

traditional control and management of surface water in dry areas using ancient hydraulic structures: a case study of khosf county

management and control of surface waters, especially in low rainfall areas, is one of the ways to supply water to meet the needs of residents of dry and water-scarce regions of iran. khosf county, located in south khorasan province, is one of the areas where residents have long been attempting to manage and control surface waters due to water scarcity. in this regard, by creating water structures such as dams and reservoirs, they have tried to control and utilize surface waters resulting from rainfall. a descriptive-analytical method was used to conduct this research. data collection and organization were based on field and library studies in khosf county, and some of these structures were identified and their distribution analyzed using gis software. the main goal of this research is to investigate and analyze the traditional and ancient methods of controlling and managing surface waters and the role of some related structures such as dams and reservoirs in khosf county. the results of this research indicate that the highest priority in establishing and distributing these structures is proximity to surface water sources (16% for reservoirs and 15% for dams) and then suitable elevation (8% for reservoirs and 10% for dams) for better access to surface waters. additionally, residents of this area have attempted to control and manage the flow speed of surface waters to enter the dams and reservoirs, considering the slope and suitable direction of the slope. the outcome of these actions has resulted in changes in the region’s landscape and mitigating harsh environmental conditions for the continued livelihood of residents.