تبیین شاخص‌های موثر بر حس مکان در دورۀ پهلوی ایران (مطالعه موردی: خانه‌های تاریخی شهر مشهد)

خانه ‌های تاریخی ایران از دیرباز به‌ عنوان بی ‌رقیب ‌ترین اثر معماری سنتی، مبین ارتباطی پرمعنا بین انسان و محیط هستند که در گذشته برای ساکنینشان مملو از حس تعلق مکانی بوده ‌اند، اما متاسفانه نگاه تقلیدی از معماری غربی منجر به کاهش این حس در الگوهای خانه امروزی گشته است. نقطه آغازین این دگرگونی در کشور ایران، دورۀ پهلوی با توجه به تحولات نوین معماری در ساخت ‌و ساز به‌حساب می ‌آید. بازیابی مفهوم گمشده هویت ایرانی یکی از مهم‌ترین وظایف معماران معاصر است که از اهداف اصلی پژوهش حاضر نیز است. بدین منظور، در ابتدا با هدف تدقیق مفهوم حس مکان، سیر دگرگونی خانه‌ها در گذر دورۀ پهلوی معرفی می ‌گردد. سپس به سنجش عوامل موثر بر حس مکان از طریق مطالعه‌ای مقایسه ‌ای در گونه‌ های خانه شهر مشهد پرداخته می ‌شود. پژوهش حاضر از نوع ترکیبی در بستری پیمایشی است. ابتدا با استفاده از تکنیک maut، جامعه آماری انتخاب می ‌گردد. سپس به کمک راهبرد پژوهش ‌روایتی و تحلیل محتوای کیفی maxqda، به استخراج مولفات موثر بر حس مکان ساکنین پرداخته می ‌شود و با بهره ‌گیری از تحلیل کیفی دلفی و آنتروپی شانون، مدل نهایی پژوهش تدوین می ‌گردد تا در انتها با روش کمی معادلات ساختاری smart pls روابط بین متغیرها برازش شوند. یافته‌ ها نشان می ‌دهند که حس مکان ساکنین با سیر تکاملی گونه‌ ها در طول زمان رابطه ‌ای منفی دارد. ابعاد ادراکی-شناختی و محیطی-کالبدی به ترتیب با ضریب تاثیر 8.340 و 8.090 حائز اهمیت هستند که مولفه زیبایی و ادراک ‌تنانه با درجه اهمیت 7.794 و 6.562 به‌واسطه حرکت، زمان و چرخش فضایی در ترکیب با فضای سبز، می ‌توانند موثر واقع گردند.

explanation of the indicators affecting the sense of place in the pahlavi period of iran (case study: historical houses of mashhad city)

historical houses in iran have long been considered the most unparalleled examples of traditional architecture, reflecting a meaningful connection between humans and their environment. in the past, these houses were filled with a sense of belonging for their residents, but unfortunately, a mimetic approach to western architecture has led to a decrease in this sense in modern house patterns. the beginning of this transformation in iran can be traced back to the pahlavi era, due to the modern developments in construction and architecture. restoring the lost concept of iranian identity is one of the most important tasks for contemporary architects, which is also one of the main goals of the present research. to this end, initially, the evolution of houses during the pahlavi era is introduced in order to clarify the concept of sense of place. then, an investigation into the factors influencing the sense of place is carried out through a comparative study of urban houses in mashhad. the present research is a combination type study in a survey framework. firstly, using the maut technique, the statistical population is selected. then, employing a research narrative strategy and qualitative content analysis with maxqda, the influential factors on residents’ sense of place are extracted. by using qualitative delphi analysis and shannon’s entropy, the final research model is developed, and finally, the relationships between variables are fitted using the smart pls structural equation modeling method. the findings indicate that residents’ sense of place has a negative relationship with the evolutionary trends of houses over time. the cognitive-perceptual and environmental-physical dimensions are important with impact coefficients of 8.340 and 8.090, respectively, while the beauty and sensory perception components are significant with importance degrees of 7.794 and 6.562, as they can be influential due to movement, time, and spatial rotation combined with green spaces.