بازشناسی نحوۀ ادراک چندحسی از زیارت در فرایند شناخت (نمونه موردی: حرم امام رضا (ع)

دریافت مفهوم فضا در معماریِ زیارتگاه‌ها موضوعی مهم تلقی شده که مستلزم ادراک و دریافت معنای فضا به‌واسطۀ ادراک‌ چندحسی است. بنابراین، نوشتار حاضر در پی تبیین فرایند ادراک چندحسی در تجربۀ زیارت و پاسخ به سوال «فهم فضا در مکان‌های زیارتی چگونه انجام ‌می‌پذیرد؟»، ترکیبی از تحقیق بنیادی و اکتشافی را به‌صورت کیفی در دو مرحلۀ کاوش نظری و عملی به انجام رسانده است. در کاوش ‌نظری، به‌ روش توصیفی- تحلیلی به جمع‌آوری اطلاعات‌ کتابخانه‌ای پرداخته شده؛ سپس در کاوش ‌عملی به‌صورت اکتشافی و با روش پدیدارشناختی، انجام مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته از زائران حرم حضرت رضا (ع) با سه سوال محوری تا رسیدن به اشباع نظری، توسط 12 نفر با نمونه‌گیری گلوله برفی ادامه یافت. تحلیل و تفسیر پدیدارشناختی متن مصاحبه‌ها به روش ون‌منن، طبق فرایند تحلیل درونمایه‌ای با الگوی کدگذاری سه‌مرحله‌ای کرسول به‌صورت باز، محوری و گزینشی (غیرخطی)، انجام گردید. به این ‌ترتیب تجربۀ زیارت بیشتر رنگ‌و‌بوی عاطفی دارد و تنها در اجرای آداب مناسک است که معانی در سطوح نمادین قرار دارند. همچنین در تجارب ابتدایی، حواس دیداری به تنهایی کافی نبوده و باید حواس دیگری چون شنیداری یا لامسه به کمک آن بشتابد، مگر اینکه فرد با طرحوارۀ ذهنی از معنای نمادینی در تجربۀ پیشین خود یا دیگران به‌عنوان مرحلۀ بالاتر، بتواند تنها به کمک حواس دیدن، به معنایی از سطح عاطفی برسد. در این میان، حس لامسه به‌عنوان بیشترین حواس به‌کار گرفته ‌شده در ادراکات حسی زیارت، پس از قابلیت دیدن و جابجایی بسیار موثر است که باید به آن توجه نمود.

recognizing the way of multi-sensory perception of pilgrimage in the process of cognition (case example: imam reza’s holy shrine)

understanding the concept of space in the architecture of shrines requires understanding the meaning of space through multi-sensory perception. therefore, this article seeks to explain the process of multi-sensory perception in the experience of pilgrimage and to answer the question &how is the understanding of space in places of pilgrimage?&, it is a combination of fundamental and exploratory research, which was carried out qualitatively in two stages of theoretical and practical exploration. first, it collected library information in a descriptive-analytical way, and then continued in an exploratory way, with a phenomenological method, through a semi-structured interview of the pilgrims of hazrat reza’s shrine with three central questions, until reaching theoretical saturation with snowball sampling. the interpretation of the text of the interviews was carried out by the van menen method with the three-stage creswell coding pattern in an open, central and selective manner. in this way, the experience of pilgrimage is more emotional and it is only in the performance of rituals that meanings are placed on symbolic levels. also, in the initial experiences, the visual senses alone are not enough, and other senses such as hearing or touch must help it; unless a person with the mental schema of his past or others, can reach a meaning of the emotional level only with the help of the senses. in the meantime, the sense of touch as the most used senses in the sensory perceptions of pilgrimage after the ability to see and move is very effective and should be paid attention to.