ساختارشناسی آب‌انبارهای تاریخی بیرجند در قرون متاخر اسلامی

ایرانیان با به‌کارگیری سازه‌هایی چون آب‌انبار، سعی در بالا بردن میزان بهره‌برداری از آب را داشته‌اند. استان خراسان جنوبی نیز با توجه به اقلیم کم‌آب منطقه، آب‌انبارهای زیادی را در دل خود جای داده که نقشی مهم در بهره‌برداری مردم از آب داشته است؛ در شهرهای خراسان جنوبی و شهر بیرجند نیز با توجه به ویژگی‌های ذکر شده، ارزش آب بیشتر احساس می‌شد؛ در این منطقه، فرم و سبک معماری آب‌انبار‌ها، تحت تاثیر معماری محلی قرار دارد؛ بنابراین، در بافت قدیم شهر و در محلات مختلف آن، آب‌انبارهایی را مشاهده می‌کنیم که امروزه تعداد اندکی از آن‌ها و بیشتر در همان بافت قدیم شهر باقی ‌ماند‌ه‌،  که ساخت آن‌ها مربوط به دورۀ قاجار می‌باشد. حفظ این ابنیه به‌عنوان یک سرمایۀ فرهنگی و ملّی در اهمیت هنر ایرانی و بیان فرهنگ و اعتقادات مردم، جایگاه ویژه‌ای دارد. پژوهش حاضر از نظر ماهیت، بنیادی و از حیث روش، تاریخی- تحلیلی است که به گردآوری داده‌ها از دو شیوۀ بررسی میدانی و کتابخانه‌ای پرداخته است. مسئله اصلی پژوهش، شناخت انواع سبک ساخت و فرم آب‌انبارهای شهر بیرجند، چگونگی ساخت و همچنین آگاهی از مصالح و تجهیزات بومی در اجرای بنای ‌آب‌انبارها (تکنیک‌ها) می‌باشد. فنّ ساخت سازه و شیوۀ بنّایی آب‌انبارها اعتبار خاصی دارد که به این منظور انواع سبک، شکل مخزن، انواع سردر، راه‌پلّه، پاشیر، تزئینات پوشش، نوع مصالح (آجر، سنگ، آهک، ساروج) را بیشتر مورد بررسی قرار داده است.

structural analysis of birjand’s historical reservoirs in the late islamic centuries

iranians have tried to increase water usage by utilizing structures such as water reservoirs. the province of south khorasan has also accommodated numerous water reservoirs within its boundaries due to the region’s water scarcity, playing a significant role in the people’s water usage. in the cities of south khorasan and the city of birjand, the value of water was more pronounced due to the mentioned characteristics. the architecture style of water reservoirs in this region is influenced by local architecture. therefore, in the old fabric of the city and in various neighborhoods, we can observe water reservoirs that date back to the qajar period. preserving these structures as a cultural and national capital holds a special place in iranian art, expressing the culture and beliefs of the people. the present study is fundamental in nature and analytically historical in terms of methodology, focusing on gathering data through both field and library research methods. the main issue of the research is to understand the various styles of construction and forms of water reservoirs in the city of birjand, including the construction process and knowledge of indigenous materials and techniques used in building these reservoirs. the construction techniques and architectural style of water reservoirs hold specific credibility, thus the study further examines various styles, tank shapes, types of domes, stairways, outlets, covering decorations, and materials (brick, stone, lime, saruj).