سیر تحول کالبدی-فضایی آرامگاه- مسجد در خراسان بزرگ

مکان‌های مذهبی بیانی از ارزش‌های فرهنگی و اصول زیبایی‌شناسی در هر جغرافیایی هستند. در تحقیق حاضر با تمرکز بر خراسان بزرگ تلاش گردیده تا ضمن معرفی مسجدمزارهای این خطّه، به شناختی از تحولات مفهومی این معماری و نحوۀ ساخت فضایی آن دست یافت. روش پژوهش براساس روش تفسیری- تاریخی و تحلیل نمونه‌های موردی بوده و اطلاعات بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای- اسنادی و مشاهدات میدانی به ‌دست آمده­اند. تحقیق در پی پاسخگویی به این سوال است که تحولات کالبدی این ابنیه نشانگر چه مفاهیمی هستند؟ برای پاسخگویی، متغیرهای مختلفی چون: محل قرارگیری، هندسه و انتظام نقشه، فضاهای الحاقی، مرزبندی میان درون و بیرون، نحوۀ قرارگیری، ترازها، تعداد ورودی، وجود دید به بیرون بنا، انتظام هندسی نما، محل قرارگیری مناره، نحوۀ تاکید بر محور عمودی، نحوۀ بیان محور افقی، شکل گنبد، نوع و جبهۀ ساخت تزئینات در ابنیه، مورد کاوش قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که تنوعی ارزشمند از نقشه‌های هندسی در ساخت ابنیه به‌کار‌رفته؛ با این‌حال، پیروی از اصولی چون رعایت سلسله‌مراتب دسترسی و مرزبندی فضایی، انتظام حجمی و نمای بنا و نیز اقتباس از الگوی چهارتاقی، نشانۀ تداوم یک سنت در معماری این ابنیه در خراسان بزرگ می‌باشد.

physical-spatial evolution of mausoleum-mosque in great khorasan

religious sites are a manifestation of the cultural values and principles of aesthetics of any geographical area. in this study, focusing on greater khorasan, an effort has been made to not only introduce the shrine mosques of this region but also to gain an understanding of the conceptual developments in this architecture and its spatial construction. the research method in this article is based on interpretive-historical methods and analysis of case studies, with information gathered through library-document studies and field observations. this research aims to answer the question of what concepts the physical transformations of these structures reflect. to answer this question, various variables such as location, geometry and layout, ancillary spaces, boundaries between inside and outside, placement, levels, number of entrances, visibility of the building from outside, geometric facade arrangement, minaret placement, emphasis on vertical axis, expression of horizontal axis, dome shape, type and facade of decorative elements in the buildings have been explored. the research findings indicate that a valuable variety of geometric patterns have been used in the construction of these buildings, however, adherence to principles such as hierarchical access and spatial boundaries, volumetric organization, building facade and the adaptation of the four-iwan pattern, signify the continuity of a tradition in the architecture of these structures in greater khorasan.