بازشناسی مسیرهای تجاری در قلمرو سلاجقه ایران و روم بر اساس شواهد باستان‌شناختی (کاروانسراها) و منابع مکتوب تاریخی

رونق تجاری و رشد صنایع‌دستی در دورۀ سلاجقه ایران و روم و آگاهی از اهمیت جاده ها در سهولت تجارت و فزونی ثروت، باعث تاسیس و عمران راه ها شد. گرچه گستره تجارت ایرانِ دوره سلجوقی در مناطق بوده، روم شرقی (آناتولی) نقش چشمگیری در تجارت از مسیرهای خشکی و دریایی با ایران داشته است. اینکه چند مسیر تجاری در قلمرو سلاجقه روم و ایران قابل‌بازشناسی است و چه مسیرهایی در دوره سلجوقی از اهمیت بیشتری بین این دو سرزمین برخوردار بوده اند؟ ازجمله پرسش های مطرح در این پژوهش هستند. هدف اصلی این نوشتار، بازشناسی راه‌های تجاری مواصلاتی سلاجقه ایران و روم در قرن پنجم و ششم هجری‌قمری بر اساس شواهد باستان‌شناختی و منابع مکتوب تاریخی است. آگاهی از تعاملات فرهنگی، ویژگی های ساختاری و سبک معماری کاروانسراهای این دو سرزمین و شناسایی وجوه تمایز و اشتراک آن‌ها، از دیگر اهداف است. این پژوهش با روش‌های کتابخانه ای و میدانی با رویکرد تاریخی و علٌی انجام شده است. متغیرهای این پژوهش، مسیرهای تجاری بین المللی شرقی-غربی و کاروانسراهای دورۀ سلجوقی در ایران (15 کاروانسرا) و آناتولی (17 کاروانسرا) هستند. درنتیجه، چندین مسیر مهم تجاری بین ایران و آناتولی در دورۀ سلجوقی شناسایی شد. از این بین، مسیر تبریز-قونیه، اصلی ترین راه ارتباطی بازرگانی بین این دو سرزمین بوده است. کاروانسراهای ایجادشده، عمدتاً در شاهراه خراسان بزرگ قرار دارند. بررسی معماری کاروانسراها نشان داد که هرچند کاروانسراهای دورۀ سلجوقی در ایران و آناتولی کاربری یکسانی دارند، به‌طورکلی از نظر سبک و پلان با یکدیگر متفاوت هستند و نمی‌توان ریشۀ کاروانسراهای سلاجقۀ روم را در ایران جستجو کرد.

recognizing the commercial routes of the seljuk territory of iran and rome based on archaeological evidence (caravanserais) and historical written sources

the commercial prosperity and growth of handicraft industries during the seljuk period in iran and rome, and the recognition of the importance of roads in facilitating trade and increasing wealth, led to the establishment and construction of roads. although the extent of trade in seljuk iran was widespread, eastern rome (anatolia) played a significant role in trade through land and sea routes with iran. which trade routes are recognizable in the seljuk territories of rome and iran, and which routes were more important during the seljuk period between these two lands are among the questions raised in this research. the main goal of this article is to recognize the trade routes of transportation between seljuk iran and rome in the fifth and sixth centuries ah based on archaeological evidence and historical written sources. understanding the cultural interactions, structural characteristics, and architectural styles of caravanserais in these two lands, and identifying their differences and similarities, is another objective. this research was conducted using library and field methods with a historical and archaeological approach. the variables of this research are the east-west international trade routes and seljuk caravanserais in iran (15 caravanserais) and anatolia (17 caravanserais). as a result, several important trade routes between iran and anatolia in the seljuk period were identified. among them, the tabriz-konya route was the main commercial communication route between these two lands. the caravanserais established are mainly located on the great khorasan road. the examination of the architecture of the caravanserais showed that although the seljuk caravanserais in iran and anatolia have similar uses, they are generally different in terms of style and plan, and the roots of the seljuk caravanserais cannot be traced back to iran.