بررسی اسنادی سیر تاریخی شکل‌گیری کارخانۀ چراغ‌برق آستان قدس رضوی (دورۀ مظفرالدین‌شاه تا پهلوی اول)

از آغاز شکل‌گیری حرم امام رضا(ع)، یکی از مهم‌ترین امور مربوط به حرم، تامین نور و روشنایی آن است. به‌واسطۀ قداست و اهمیت حرم، صاحبان قدرت، متولیان و شیفتگان اهل‌بیت، همواره توجه ویژه‌ای به وسایل روشنایی حرم داشتند. بر این اساس، با پیشرفت‌هایی که در نحوۀ تامین روشنایی روی می‌داد، وسایل روشنایی حرم نیز تغییر می‌یافت. یکی از مهم‌ترینِ این تغییرات جایگزینی الکتریسیته با منابع روشنایی متداول در گذشته بود. چراغ‌برق نخستین‌بار در دورۀ مظفرالدین‌شاه از اروپا برای آستان قدس رضوی تهیه شد. استفاده از نیروی برق در تامین روشنایی حرم آنچنان مفید بود که مخالفت‌های متعدد، هیچ‌گاه نتوانست در استفاده از نیروی برق مانعی جدی ایجاد کند. از این‌رو، متولیان حرم در ادوار مختلف به‌منظور تقویت هرچه بیشتر نیروی برق حرم و تجهیزات آن، اقدام کردند. این روند در دورۀ پهلوی با توجه به توسعۀ عمرانی حرم و نیاز به تامین منابع روشنایی بیشتر، افزایش چشمگیری یافت. پژوهش حاضر با استفاده از منابع و اسناد تاریخی بر آن است تا به این سوال اصلی پاسخ دهد که سیر تاریخی شکل‌گیری کارخانۀ چراغ‌برق آستان قدس رضوی به چه صورت بوده است؟ هدف این پژوهش بررسی سیر ایجاد تشکیلات کارخانۀ چراغ‌برق و تاثیرات آن بر نحوۀ مدیریت حرم و ارتقای سطح خدمات به زائران است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ورود ماشین‌های چراغ‌برق به آستان قدس رضوی با موانع و واکنش‌های گوناگونی همراه بود. در این بین باوجود برخی موانع، با ورود نیروی برق به حرم، اقدامات جدیدی برای ارتقای نحوۀ مدیریت حرم و ارائۀ خدمات بهتر به زائران انجام پذیرفت. روش تحقیق در پژوهش حاضر، کتابخانه‌ای و تطبیق و تحلیل منابع، به‌ویژه منابع اسنادی، است.

documentary study of the historical course of the formation of astan quds razavi’s electric lamp factory from the period of muzaffar al-din shah to the first pahlavi

from the beginning of the formation of the shrine of imam reza, one of the most important matters related to the shrine has been to provide light and illumination. due to the sanctity and importance of the sanctuary, those in power, the trustees and the admirers of the ahl al-bayt always paid special attention to the lighting fictures of the sanctuary. accordingly, throughout the history of the formation of the shrine, with the advances that took place in the way of providing lighting, the lighting equipment of the shrine also changed. one of the most important of these changes was the replacement of conventional light sources with electricity. electric lamps were first produced for astan quds razavi from europe during the reign of muzaffar al-din shah. the use of electricity in providing lighting for the shrine was so useful that numerous objections could never create a serious obstacle to the use of electricity. therefore, the custodians of the shrine in different periods tried to strengthen the electricity and its equipments of the shrine as much as possible. this process increased significantly in the pahlavi period due to the development of the shrine and the need to provide more light sources. the present study, using historical sources and documents, intends to answer the main question, what was the historical course of the formation of the astan quds razavi electric lamp factory? the purpose of this research is to study the process of establishing an electric lamp factory and its effects on the management of the shrine and improving the level of services to pilgrims. the findings show that the entry of electric lights into astan quds razavi was accompanied by various obstacles and reactions. however, despite some obstacles, with the arrival of electricity to the shrine, new measures were taken to improve the management of the shrine and provide better services to pilgrims. the research method in the present study was library and resource matching, especially documentary sources. in this historical research, after collecting the necessary information, information has been organized and analyzed.